مجاورت: اين استان از شمال با استان های قم و سمنان، از شمال شرقی با استان خراسان، از شرق با استان يزد، از جنوب با استان های فارس و كهگيلويه و بوير احمد، از غرب با استان های چهار محال و بختياری و لرستان و از شمال غربی با استان مركزی همسایه است.
آب و هوا: آب و هوای این استان معتدل و دارای فصول منظم است.
وسعــــت: مساحت این استان ۱۰۵۹۳۷ کیلومتر مربع است.
جمعـیــت: بر اساس سرشماری آمار و نفوس سال ۱۳۸۵ خورشیدی ۴۵۵۹۲۵۶ نفراست.
تقسیمات: بر اساس تقسیمات کشوری این استان ۱۸ شهرستان، ۳۸ بخش، ۶۷ شهر و ۱۱۷ دهستان دارد.
شهرستانها: آران و بیدگل - اردستان - اصفهان/مرکز استان - برخوار و میمه - تیران و کرون - خمینی شهر یا سده - خوانسار - سمیرم - شهرضا یا قمشه - فریدن یا داران - فریدون شهر - فلاورجان - کاشان - گلپایگان - لنجان - مبارکه - نائین - نجف آباد - نطنز - گالری تصاویر
موقعيت جغرافيايي – استان اصفهان:
استان اصفهان با مساحتي حدود ۱۰۵۹۳۷ كيلومتر مربع در مركز ايران واقع شده است و از شمال به استانهاي مرکزي ، قم و سمنان و از جنوب به استانهاي فارس و کهگيلويه و بوير احمد ازشرق به استانهاي خراسان و يزد و از غرب به استانهاي لرستان و چهار محال و بختياري محدود است. شهر اصفهان مركز استان است. براساس آخرين تقسيمات كشوري ، شهرستانهاي استان اصفهان عبارتنداز: اصفهان ، اردستان ، برخواروميمه ، خميني شهر(همايون شهر يا سده) ، خوانسار ، سميرم ، شهرضا ، فريدن ، فريدون شهر ، فلاورجان کاشان ، گلپايگان ، لنجان ، مباركه ، نائين ، نجف آباد و نطنز. در آبانماه ۱۳۸۵ خورشیدی، جمعيت استان اصفهان ۲۵۶/۵۵۹/۴ نفربوده است. از اين تعداد ۷۲۸/۷۹۸/۳ نفر در نقاط شهري و ۵۲۸/۷۶۰ نفر در نقاط روستايي سكونت داشته و بقيه غير ساكن بودهاند.
آب و هوا – استان اصفهان:
آب و هواي استان اصفهان بطور کلي معتدل خشک است ، حداکثر درجه حرارت آن در گرمترين روز تابستان ۴۰/۶ درجه و حداقل درجه حرارت آن در سردترين روز زمستان ۶/۱۰ درجه و متوسط درجه حرارت سالانه آن ۱۶/۷ درجه سانتي گراد ثبت شده است. تعداد روزهاي يخبندان استان ۷۶ روز و متوسط ميزان بارندگي سالانه آن نيز ۹/۱۱۶ ميلي متر گزارش شده است. شهر اصفهان از نظر آب و هوا ممتاز و فصول چهارگانه منظمي دارد و آغاز و پايان هر فصل آن بخوبي مشهود است.
تاريخ و فرهنگ - استان اصفهان:
در كتابهاي تاريخي ، اصفهان را پايگاه سپاهي و دفاعي معرفي كردهاند كه با افزايش قلعهها و دژها ، امنيت آن نيز براي سكونت و شهرسازي تضمين گرديده است. وجود قلاع متعدد تاريخي مانند قلعه آتشگاه ، سارويه ، تبرك ، كهندژ، گارددژ و... مؤيد اين نظر است. استقرار جلگه اصفهان در ميان بيابان و كوههاي خشك مركزي ايران از يك طرف ، و اهميت و موقعيت ارتباطي خاص آن در مركز فلات پهناور ايران از طرف ديگر، تاريخ آن را به قدمت كشور ايران ، مرتبط كرده است.
استان اصفهان از جمله استانهايي است كه تركيب قومي مختلفي دارد ، اكثريت جمعيت استان را فارس زبانها تشكيل ميدهند ولي بختياريها ، ارمنيها ، يهوديها و تا حدودي آذريها نيز در قسمتهايي از آن اسكان دارند. زبان رايج مردم استان ، فارسي است و زبانهاي اقليتهاي ارمني ، عبري وهمچنين لري نيز رواج دارد. ادبا ، شعرا و حكماي صاحب نظري از اين شهر برخاسته و يا در آن زيستهاند.
صنايع دستي و سوغاتي ها – استان اصفهان:
استان اصفهان مظهر مهمترين كانون صنايع دستي ايران است. در اين استان علاوه برصنايع سنتي استان اصفهان ، توليد ديگر صنايع دستي مهم ساير مناطق و استانهاي ايران نيز رواج دارد. توليدات صنايع دستي استان اصفهان به دليل رونق نسبي صنعت توريسم بازاري درخور توجه دارد. مهمترين صنايع دستي رايج استان اصفهان عبارتند از: قالي بافي ، زري بافي ، قلم كاري ، ميناسازي ، خاتمسازي ، منبت كاري ، قلم زني ، نقره كاري ، زيورآلات زنانه ، كاشي ، سراميك كه همراه با سوهان و گز... در شمارسوغاتيهاي مهّم استان اصفهان به شمار ميآيند.
رقص و موسيقي محلي – استان اصفهان:
كانون موسيقي اصفهان يكي از مشهورترين مراكز موسيقي ايران است كه در عصر صفوي بويژه در زمان پايتخت بودن اصفهان به اوج شكوفايي رسيد. به همين دليل يكي از معروف ترين مقام موسيقي ايراني به نام (بيات اصفهان) جايگاه مهمي در موسيقي ايراني دارد. علاوه بر موسيقي محلي- ايراني استان اصفهان ، موسيقي مسيحيان نيز در كليساهاي مسيحي نواخته ميشود. از انواع ديگر موسيقي استان اصفهان كه به اطراف اصفهان تعلق دارد ميتوان به موسيقي بختياري و آذربايجاني اشاره كرد.
غذاهاي محلي - استان اصفهان :
غذاهاي محلي ويژهاي در مناطق شهري و روستايي استان اصفهان تهيه ميگردند كه از آن جمله ميتوان به انواع آش (آش هفت قلم ، آش شلغم ، آش حبوبات ، آش جو ، آش بلغور و آش جو)، انواع آبگوشت(آبگوشت عدس و آبگوشت اسفناج) ، انواع سوپ (سوپ لپه، سوپ نخود و سوپ گوجهفرنگي) ، اشكنه اصفهاني ، انواع خوراك (خوراك بادنجان ، خوراك دست پيچ و خوراك كباب كدو) ، قيمه ريزه ، شامي هويج ، حريره ، رشتهشير، تاس كباب سيب زميني ، خاگينه با شيره ، دم پختك ماش ، اسلامبولي پلو ، كلم پلو ، سگمات ، رب انار، كيك كماج ، هفت ترشي و دهها نوع خورشت و چاشت ديگر اشاره نمود.
مکان های دیدنی و تاریخی - استان اصفهان:
اصفهان آميزه ای از ميراث های فرهنگی باشكوه و طبيعت زيباست كه پيشينه ای به قدمت تاريخ تمدن و فرهنگ ايران دارد. موقعيت طبيعی و جغرافيايی اصفهان در مرکز فلات ايران و خاک حاصل خيز سبب وجود جاذبه های طبيعی بسياری از جمله رشته كوه های عظيم و باشکوه، غارهای طبيعی و باستانی، روستاهای توريستی و تاريخی با شهرت جهانی، دشت های هموار، نواحی كويری، درياچه ها و آبشارهای زيبا، چشمه های معدنی، كرانه های زيبا و دل نشين رودخانه های مهمی چون زاينده رود، چشم اندازهای زيبای گياهی به همراه مناطق حفاظت شده متعدد با گونه های کم نظير گياهی و جانوری سبب شده اند که استان اصفهان نه فقط از نظر تاريخی و معماری بلکه از لحاظ جاذبه های طبيعی نيز در زمره مناطق جذاب و ديدنی ايران باشد.
موجوديت تاريخی اصفهان که به هزاره سوم قبل از ميلاد می رسد سبب شده که اين استان از سرزمين ايران يادگارهای با ارزشی از دوره های مختلف تاريخی دردل خود داشته باشد. گفته می شود شش هزار اثر تاريخی در استان اصفهان وجود دارد که هر يک از آثار اصفهان که در دوره خاصی ساخته شده اند، ياد آورعظمت آن دوره زمانی است. معماری با ارزش بناهای تاريخی اصفهان سبب شده که برخی ازآثار تاريخی منطقه مانند: ميدان بزرگ نقش جهان در فهرست آثار ثبت شده سازمان ملی يونسکو قرارگيرند. مسجدهای قديمی با ارزش معماری فوق العاده، کاخ های تاريخی با معماری بی نظير، آتشکده های باستانی، باغ های باشکوه، کاروان سراهای تاريخی، خانه ها و عمارت های قديمی با معماری خاص کوير همراه با بادگيرهای مخصوص، پل های تاريخی با ساختی کم نظير همراه با ديدنی ترين بازارهای شرق از ديدنی های تاريخی استان اصفهان هستند که در شهرستان های مختلف استان پراکنده شده و همواره نظر فرهنگ دوستان و جهانگردان را به خود جلب نموده است. مجموع آثارطبيعی و تاريخی ياد شده، اصفهان را در فهرست ديدنی ترين مناطق ايران قرار داده است. استان اصفهان نه تنها نماينده شايسته ای برای معرفی فرهنگ و تمدن غنی ايران به ميهمانان خارجی است، بلکه بازديد از اين استان؛ خاطرات زيبا و حس غرورانگيزی را در ذهن گردشگران داخلی نيز بر جای خواهد گذارد.
صنايع و معادن - استان اصفهان:
صنايع اصفهان دارای قدمتی تاريخی است و صنعت كاران اصفهانی مشهورترين صنعت گران ايرانی به شمار می آيند. صنايع دستی استان اصفهان از دير باز به عنوان نماينده هنر اصيل مردم ايران، در جهان سرشناس شده است. از اين رو، اگر اصفهان را گاهواره صنايع دستی ايران بناميم، سخنی به گزاف نگفته ايم. نام اصفهان بی درنگ تصوير خاتم کاری، كاشی كاری، معرق، تابلوهای مينياتور، قالی های نفيس ابريشمی و نقش های زيبای پارچه قلم كار را تداعی می كند. استان اصفهان از کانون های مهم صنعت ايران به شمار می آيد. وجود مجتمع های صنعتی فولاد مبارکه، ذوب آهن، صنايع ريسندگی، پالايش گاه اصفهان، صنايع نظامی، صنايع خوراکی و. . . اهميت صنعتی اين استان را به خوبی نشان می دهد.
استان اصفهان دارای معادن متعددی نيز است كه در حال حاضر بخشی از اين معادن فعال بوده و مورد بهره برداری قرار گرفته و به مصرف صنايع سبک و سنگين می رسد و برخی به گونه نيمه فعال و تعطيل است كه با بررسی و پژوهش های بيش تری در آينده، در راستای گسترش صنايع كشور مورد استفاده قرار خواهد گرفت. مهم ترين معدن هايی كه در حال حاضر در اين استان مورد بهره برداری قرار دارد، عبارتند از :
- معدن های سرب و روی ايران كوه، كوه انجير و روستای تيران که در غرب شهرستان اصفهان قرار دارند.
- معدن سرب نخلک، در انارک نايين. اين معدن از گونه كربنات سرب است و دارای رگه های آهكی و قابل ملاحظه ای است.
- معدن سرب خانه سرمه نجف آباد که از لحاظ ذخيره، جايگاه بسيار خوبی دارد.
- معدن مس انارک که از دير باز مورد استفاده بوده، ولی از حدود ۶۰ سال پيش دولت به طور جدی تری به استخراج آن همت ورزيده است.
- معدن منگنز اردستان با ۷۵ درصد منگنز و مواد خارجی ناچيز از گونه عالی است.
در پيرامون اصفهان سه معدن بزرگ نمک، در رودشتين، جرقويه و حبيب آباد قهجاورستان وجود دارد.
- ناحيه ای در شمال موته به گستره ای حدود ۱۶۰ كيلومتر مربع، با ۹ بخش طلا دار جدا از هم، با ۱۵ كيلومتر فاصله، وجود دارد. معادن طلای موته در ۷ كيلومتری شمال روستای موته قرار دارند.
- علاوه بر معادن طلای موته معادن طلای تپه های بلبلی و گداركون نيز در اين استان وجود دارند.
- معادن تالک در دهستان جندق منطقه خور و بيابانک شهرستان نايين، در ناحيه كويری قراردارند.
- معادن زغال سنگ «كلهرود»، در نزديكی نطنز قرار دارند.
- معادن خاک نسوز سميرم در «پشته» قراردارند، كه بخشی از آن به مصرف نياز كارخانه ذوب آهن اصفهان ميرسد و بخشی برای نياز صنايع نسوز ايران به كاربرده می شود.
درناحيه موته سه معدن خاک نسوز به اين شرح وجود دارد. خاک نسوز «سنجيده»، در ۱۱۰ كيلومتری شمال اصفهان و ۳۱ كيلومتری شمال غربی ميمه، خاک نسوز «قرقچی» و خاک نسوز «تخت سرخ»، که در ۲۵ و ۲۷ كيلومتری شمال غربی ميمه واقع است.
مهم ترين معادن سنگ چينی اين منطقه نيزعبارتند از: چينی «لايبيد»، در ۱۰ كيلومتری جنوب غربی موته، چينی «گدار سرخ»، در ۱۰ كيلومتری غرب روستای موته، سنگ چينی «جاجرمی»، معادن تپه استخر و آبشوره، لوشاب، كوه كلفتی، طاق چشمه، صالح پيامبر، پيسه كوه، گدار شهرک، دره فراخ و معادن غرب لايبيد. ساير معادن استان اصفهان، عبارتند از: آهن نياسر كاشان، بنتونيت مهريجان، خاک كاشی ميمه، سيليس عباس بيگ، مرمريت موته، گرانيت مست كوه، گچ يا سولفات كلسيم حاجی قارا و لای بيد، فلئورين،. . .
کشاورزی و دام داری - استان اصفهان:
به طور كلی شرايط آب وخاک در استان اصفهان، چندان مساعد برای كشاورزی نبوده، تنها تراكم جمعيت و تلاش كشاورزان تا اندازه ای جبران اين نارسايی را می نمايد. افزون بر گندم، كه در همه شهرستان های استان كشت می شود، گوناگونی آب و هوا، اندازه آب های روی زمين و زير زمين، بازار مصرف و دانش كشاورزی سبب شده، كه كشتی بر كشت ديگر چيره باشد. در استان اصفهان كشت برنج تنها در ناحيه لنجان به واسطه آب زياد، و كشت سيب زمينی در فريدن به سبب خاک مساعد و كشت پنبه در كاشان و بخشی از شهرستان اصفهان انجام می شود. كشت ديم استان ويژه گندم، جو، نخود، عدس و اسپرس است. نواحی ديم كاری نيز محدود به بخشی از جنوب و شمال غربی استان است. مهم ترين فرآورد ه های سالانه و دايمی استان اصفهان، عبارتند از: گندم، جو، برنج (شلتوک)، ارزن، لوبيا، نخود، عدس، ماش، سيب زمينی، پياز، گوجه فرنگی، برگی، غده ای، خربزه، هندوانه، گرمک، چغندر قند، پنبه (وش)، توتون و تنباكو، كنجد و فرآورده های علوفه ای چون: اسپرس، يونجه، شبدر، ذرت علوفه ای، خوشه ای، دانه ای، شلغم، چغند، ماشک،. . .
استان اصفهان از دير باز به داشتن ميوه مرغوب سرشناس بوده است. تمامی ميوه ها - جز مركبات كه به دليل نامساعد بودن شرايط آب و هوايی به عمل نمی آيد - در باغ های پيرامون شهرها و روستاها به عمل می آيد. پراكندگی زمين های زير كشت درختان ميوه بيش تر در نواحی جنوب، مركز و غرب استان است. نواحی شرق و شمال استان به واسطه شرايط اقليمی و گونه خاك و اندازه آب موجود، كم تر از ديگر نواحی به كشت درختان اختصاص داده شده است. درختان اين نواحی بيش تر از گونه انار و انگور است. در صورتی كه در مركز استان بيش تر درختان ميوه، هسته دار و دانه دار، و در ناحيه سميرم درختان سيب كاشته می شود. در ناحيه شرق استان، در خور و بيابانک به دليل شرايط آب و هوايی، نخلستان های زيادی وجود دارد.
استان اصفها ن يكی از صادر كننده گان ميوه های درختی است. گلابی، به، گيلاس، زرد آلو، و انگور از مهم ترين ميوه های اين استان است. از جمله ميوه هايی كه در اين منطقه با مرغوبيتی كم نظير به دست می آيد، گونه ای زردآلو است، كه در محل آن را «شكر پاره» می نامند و گلابی كه گونه مرغوب آن را شاه ميوه می گويند. علاوه برآن، در «سده» يا «خمينی شهر» گونه ای ميوه به نام «سِبری» به دست می آيد كه از گلابی كوچک تر، ولی از لحاظ لطافت و پر آبی، برتر است.
درختان ديگر در كناره رودها، به ويژه رودخانه زاينده رود و در نواحی چشمه سارها كاشته شده است. گذشته از آن، در بيش تر روستاهای استان اصفهان، اين گونه درختان را به عنوان حريم ملكی كشت نموده و در هنگام نياز، از چوب آن ها در صنعت و سوخت بهره می برند. بيش تر اين درختان از گونه های تبريز، چنار، بيد و نارون است.
گوناگونی آب و هوا در استان اصفهان سبب به وجود آمدن روش های گوناگون دام داری شده است و همين گوناگونی آب و هوا و كمبود علوفه، سبب شده كه دام داری در اين منطقه چندان پيشرفتی نداشته باشد. با توجه به آگاهی های موجود و با وجود گوناگونی هايی كه از نظر استعداد های كشاورزی وجود دارد، به پرورش دام می پردازند.
پرورش گاو به روش های صنعتی، نيمه صنعتی، خرده پا و روستايی صورت می گيرد. گاوداری صنعتی به طور كلی به شكل ماشينی و مكانيزه و بيش تر به گونه مجتمع های شير وگوشت فعاليت دارند، كه در پيرامون شهرستان اصفهان و تا فاصله ۱۰۰ كيلومتری آن، مستقر هستند.
پرورش گوسفند در استان اصفهان با توجه به مراتع، به روش ثابت و متحرک انجام می شود. نزديک به ۳ ميليون رأس گوسفند با پرورش ثابت نگاه داری می شود و برای كمبود علوفه آن ها، از پس مانده های زراعی استفاده می شود. در اصفهان هم چنين واحد های صنعتی متعددی برای پرورش طيور و توليد گوشت سفيد، وجود دارد. استان اصفهان با داشتن نواحی مستعد پرورش زنبور عسل، يكی از مهم ترين استان ها در زمينه توليد عسل است. مهم ترين نواحی در اين زمينه، عبارت اند از: نجف آباد، خوانسار، گلپايگان و فريدون شهر.
پرورش ماهی نيز در مسير كانال های آب رسانی زاينده رود صورت می گيرد و سازمان كشاورزی استان اصفهان با اجرای طرح های پرورش ماهی كپور در لنجانات و كرانه های زاينده رود توليد مواد پروتيينی را گسترش می دهد.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي - استان اصفهان:
اصفهان به سبب پيشينه تاريخی کهن خود در طول تاريخ با نام هايی چون: آپادانا، آصف هان، اَسباهان، اِسبهان، اِسپهان، اسپينر، اسفاهان، اِسفهان، اصفهان، اصفهانک، انزان، بسفاهان، پارتاک، پارک، پاری، پرتيکان، جی، داراليهودی، سپاهان، شهرستان، گابا، گابيان، گابيه، گبی، گی، نصف جهان و يهوديه نيز خوانده شده است. بسياری از پژوهش گران بر اين باورند که اختصاص اين ناحيه در پيش از اسلام - به ويژه در دوران ساسانيان – به گرد آمدن سپاهيان مناطق جنوبی ايران، مانند : کرمان، فارس، خوزستان، سيستان،. . . وجه تسميه آن به «اِسپهان»، بوده و سپس در بعد از اسلام تحت تأثير زبان عربی به «اصفهان» تغيير شکل داده است.
منطقه مهم و استراتژيک اصفهان، در روزگار باستان از جايگاه ويژه ای بر خوردار بوده است. اين منطقه به دليل موقعيت جغرافيايی خاص، از دير باز در مسير مهاجرانی قرار داشته که فلات ايران را به سوی ديگر سرزمين ها می پيمودند. در نيمه دوم هزاره چهارم پيش از ميلاد مسيح، گروهی از ساکنان فلات مرکزی ايران از منطقه اصفهان کنونی راه دره رود کارون را پيش گرفته و به دشت حاصل خيز ايلام گام نهادند. شهر اصفهان، مرکز اين منطقه مهم؛ روزگاری پايتخت ايران به شمار می رفته است و در دوران ايلامی ها، استان کنونی اصفهان يکی از ايالت های کشور «اَنزان» يا «اَنشان» بوده است. در زمان هخامنشيان نام اين ايالت و مرکز آن، از اَنزان به گابيان (گابا / گاد و گای) تبديل يافته و به سبب آبادانی، محل زندگی پادشاهان هخامنشی نيز بوده است. در دوران اشکانيان اين منطقه يکی از ايالت های پهناور پادشاهی اشکانی بوده و حاکم شهر اصفهان پايتخت آن، عنوان شاه داشته است.
اردشير پاپکان مؤسس سلسله ساسانی، در تعقيب اردوان پنجم - آخرين پادشاه اشکانی - از مداين به منطقه اصفهان آمده، با غلبه بر ساتراب (استاندار) آن، اصفهان را گشود. در زمان ساسانيان، منطقه اصفهان اهميت بسياری داشته و جنبه دفاعی و نظامی آن، که مرکز گردآوری سپاه بوده، بر ارزش جغرافيايی اش، افزوده است. در اين دوره خانواده بزرگ ايرانی «اسپوهران» يا «هفا» بر اصفهان حکم رانی می کرده اند. بر اساس پاره ای از پژوهش ها، در اواخر اين دوران، يزدگرد به خواهش همسرش «شوشن دخت» يک کلنی يهودی در مرکز آن (گی) ايجاد کرد. گِی که بعدها «اليهوديه» يا کوی يهودی ها ناميده شد، آن بخش از شهر کنونیِ اصفهان است که بازار بزرگ اصفهان در آن قرار دارد. از اين روی، بيش تر مکان های اسلامی کنونی اين بخش، در گذشته متعلق به يهودی ها بوده است.
منطقه اصفهان درسال ۱۹ يا ۲۱ هجری قمری، در زمان عمر خليفه دوم به دست مسلمانان افتاد. اهميت منطقه اصفهان و شهر جی در اوايل اسلام به اندازه ای بود، که حجاج بن يوسف ثقفی به يکی از حاکمان اصفهان گفت : "ترا فرمانروايی شهری دادم که سنگش سرمه، مگسش زنبور عسل و گياهش زعفران باشد."
اصفهان تا اوايل سده ۴ هجری قمری، در قلمرو حکومت عباسيان بود. در اين دوران مرد آويج (مردآويچ/ مردآويز) فرزند زيار، که تابع فرمان روای علوی مازندران بود، خود را مستقل و فرمان روای ری خواند. در سال ۳۱۹ هجری قمری، با شکست دادن ماکان کاکی سردار ديلمی و فتح تبرستان توانست از کمک پسران بويه ماهی گير نيز برخوردار شده ايالت جبال (۳۱۹ هجری قمری) و هم چنين اصفهان را (۳۲۰ هجری قمری) به قلمرو خود بيافزايد. مردآويج که به زنده کردن آداب و سنن ملّی نياکان ايرانی خود پای بند بود، جشن های ملّی، از جمله جشن سده را با شکوه برگزار می نمود چنان که در ماه صفر سال ۳۲۳ هجری قمری، در کرانه زاينده رود، جشن سده را برگزار کرد. درمحرم سال ۴۳۳ هجری قمری، طغرل سلجوقی پس از يک سال محاصره در دومين لشگرکشی خود به اصفهان آن را گشود و حکومت ديالمه کاکويه را از اين منطقه بر انداخت. طغرل ۱۲ سال در اصفهان زندگی کرد و پانصد هزار دينار خرج ساختمان ها و امور خيريه، مسجدها و خانقاه ها کرد. اصفهان، در روزگار حکومت آلب ارسلان و وزارت خواجه نظام الملک توسی رو به گسترش و آبادانی نهاد و مردم در آسايش بودند. در زمان ملک شاه سلجوقی نيز اصفهان از مهم ترين و آبادترين ولايت ها به شمار می رفت و ملک شاه پس از قتل پدرش آلب ارسلان، اصفهان را به پايتختی خود برگزيد و ساختمان های بسيار از کوشک ها و باغ ها بنا کرد. ملک شاه هرگاه که فراغتی به دست میآورد، در باغ نقش جهان که خود بنا کرده بود، با وزيرش خواجه نظام الملک به سر می برده است. طغرل سوم، آخرين پادشاه سلجوقی بود که با شکست از خوارزم شاه اصفهان را به وی واگذار کرد.
پس از سال ۶۳۳ هجری قمری، که اصفهان توسط سپاهيان اوکتای قاآن، جانشين چنگيز گشوده شد، اين منطقه در سيطره مغولان قرار گرفت. عمق و غنای فرهنگی ايرانيان به اندازه ای بود که در کم تر از نيم قرن اين قوم خون ريز را آداب و فرهنگ آموختند. چنان که در زمان حکومت سلطان محمد اولجايتو که در آغاز سده 8 هجری قمری به حکومت رسيد در اصفهان همانند ديگر نقاط ايران مسجد و بناهای متعددی ساخته شد. يکی از مشهورترين و زيباترين اين آثار، محرابی است گچ بری در مسجد جامع اصفهان که به محراب اولجايتو معروف شده است.
هر چند پس از تأسيس سلسله صفوی به دست شاه اسماعيل صفوی در سال ۹۰۶ هجری قمری، وی تبريز را به عنوان پايتخت برگزيد؛ اما از سال ۱۰۰۰ هجری قمری شاه عباس بزرگ پايتخت را به اصفهان انتقال داده در طول ۴۲ سال حکومت خود، پيوسته به عمران و آبادی کشور، به ويژه اصفهان پرداخت. ايجاد ميدان بزرگ نقش جهان، عالی قاپو، مسجد شيخ لطف الله و سردرب قيصريه، مسجد امام، بازار شاهی، خيابان چهار باغ، شهرک جلفا، کليساهای تاريخی،. . . در شهر اصفهان نتيجه گام ها و تلاش های شاه عباس بزرگ است.
پس از شاه عباس، هر يک از شاهان صفوی نيز به نوعی در آبادانی اصفهان کوشيدند. شاه صفی بنای امام زاده اسماعيل را در محل آن، به خوبی تعمير و تزيين کرد. شاه عباس دوم بناهايی چون: کاخ پادشاهی چهل ستون و ساختمان پل خواجو و ساختمان های سلطنتی کرانه زاينده رود، مانند هفت دست، آيينه خانه، و نمک دان را ساخت و باغ پهناور سعادت آباد را ايجاد کرد. شاه سليمان کاخ هشت بهشت را بنا نمود و شاه سلطان حسين نيز مدرسه سلطانی يا مدرسه چهار باغ، سرای فتحيه (محل مهمانسرای شاه عباس) و بازارچه شاهی را بنا کرد.
در روزگار پادشاهی نادر شاه افشار، از گسترش اصفهان کاسته شد، زيرا وی پايتختی دايمی نداشت و به شهرهای خراسان علاقه بيش تری نشان می داد. از سوی ديگر نادر شاه تمامی تلاش خود را صرف يک پارچه گی بخشيدن به استقلال کشورکرد. در زمان زنديه نيز چون پايتخت کشور به شيراز انتقال يافت، منطقه و شهر اصفهان از اهميت و اعتبار افتاد و از جمعيت آن کاسته شد.
در دوران قاجاريان نيز، اگرچه پايتخت، ديگر به تهران منتقل شده بود؛ اما اصفهان هم چنان از اهميت زيادی برخوردار بود. در اين دوران در پاره ای از بنا ها تغييراتی داده شد. يکی از حاکمانی که در اين دوران مدت طولانی بر اين شهر حکم راند، ظل السلطان فرزند ناصرالدين شاه بود. هم اکنون نيزاستان اصفهان از مناطق درجه يک و با اهميت ايران است و شهر اصفهان - مرکز استان - در رديف شهرهای درجه اول دنيا، مانند : پکن، پاريس، روم، ونيز،. . . قرار داشته و از اهميت بسيار زيادی برخوردار است.
روستاهاي ويژه – استان اصفهان: روستاهاي جالب توجه استان اصفهان عبارتند از: ميمه، مورچه خورت، مالواجرد، جزه و دشتي در شهرستان اصفهان، قيص آباد، نوگنبد و خور در شهرستان نائين، قبركيخا و قلعه سنگي در شهرستان سميرم، علويجه در شهرستان نجف آباد، چرمهين در شهرستان لنجان و طرق در شهرستان نطنز كه هريك آثاري ديدني دارند.
امامزادهها و بقعه ها – استان اصفهان: امامزادههاي شاهزاده اسماعيل (ابيانه)، شاهزاده عبدالله و شاهزاده اسماعيل (بيدگل)، شاهزاده محمّد (بيدگل)، امامزاده غائب (کاشان)، امام زاده كرار، باقر، جعفر، ابراهيم، شوري، شاه رضا ( اصفهان)، امام زاده علي عباس و بامير (نطنز)، سلطان حسين (مشهد اردهال)، امامزادههاي طاهر و منصور وقاسمبنعليالنقي، قاسمبنموسيبنجعفر، ميرنشانه، درب زنجير (کاشان). بقعه ستي فاطمه، (اصفهان) بقعهشاه سيد علي اكبر (شهرضا) از ديگر امامزادهها و بقاع متبركه استان اصفهان هستند.
آرامگاهها – استان اصفهان: آرامگاه مير فندرسكي، آرامگاه شاهزادگان، آرامگاه ميرزارفيعا، آرامگاه واله، آرامگاه هماي شيرازي، آرامگاه مير مَجد الدين اسماعيل باب الدشتي، آرامگاه سيد حجت الاسلام شفتي، آرامگاه بابا قاسم، آرامگاه الراشد بالله، آرامگاه نظام الملك (دارالبطيخ)، آرامگاه شهشهان (علاء الدين محمد)، آرامگاه خاتونآبادي، آرامگاه حاج محمد جعفر آبادهاي، آرامگاه آقا حسين خوانساري يا قبه العلما، آرامگاه خواجه سعد، آرامگاه شيخ ابوالقاسم نصر آبادي، آرامگاه سلطان بخت آغا در شهرستان اصفهان. آرامگاه بابا افضل كاشاني وآرامگاه ملا فتح الله در شهرستان کاشان آرامگاه سيد واقف در روستاي افوشته نطنز، آرامگاه عبدالصمد نطنزي (صمديه) و آرامگاه مير احمد نخعي (چهل دختران) در شهرستان نطنز.
مساجد – استان اصفهان: مساجد استان اصفهان عبارتند از: مسجد و مناره برسيان، مسجد سين، مسجد كاج و دشتي، مسجد قطبيه، مسجد ذوالفقار، مسجد درب جوباره، مسجد اِزايران، مسجد جارچي، مسجد باغ حاجي، مسجدآقانور، مسجد مصري، مسجد حكيم، مسجد حاجي منوچهر، مسجد سليمان بيك، مسجد لنبان، مسجد شيخعليخان، مسجد ايلچي، مسجد عليقلي آقا، مسجد مقصود بيك، مسجد سرخس، مسجد علي نوش آباد، مسجد علي و مناره آن، مسجد جامع سبزه ميدان، مسجد جامع كاج، مسجد شعيا و مناره آن، مسجد سيد، مسجد ورزنه، مسجد ركن الملك ، مسجد هفتشويه ، مسجد حاجي محمد جعفر آبادهاي در شهرستان اصفهان ، مسجد گار در دهكده گار اصفهان. مسجد اشترجان در دهكده اشترگان اصفهان. مسجد شفيعيه در محله باب الدشت دردشت اصفهان. مسجد ركن الملك در تخت فولاد اصفهان. مسجد وزير، مسجد تبريزيها، مسجد درب بلان، مسجد جامع ابيانه، مسجد آقا بزرگ، مسجد حاجتگاه ابيانه، مسجد ميانده قهرود قمصر، مسجد وزير، مسجد جامع كاشان، مسجد جامع ميدان كهنه، مسجد باباولي، مسجد آيت الله رضوي در شهرستان کاشان مسجد پامنار زواره در شهر زواره. مسجد دشت راميان، مسجد امام حسن و مناره آن، مسجد سفيد در شهرستان اردستان مسجد كوچه مير در شهرستان نطنز مسجد سرآور در شهرستان گلپايگان مسجد جامع خوانسار درشهرستان خوانسار. مسجد جامع نائين ، مسجد بابا عبدالله در شهرستان نائين مسجد جامع ميمه در شهرستان برخوار و ميمه كه هر يك از آنها از نظر قدمت، معماري و تزئينات جلوههاي ديداري منحصر بفردي دارند.
كليساها – استان اصفهان: كليساهاي استپانوس، يوحنا، كاتارينه، نيكو غايوس، گريگور، ميناس، سركيس، كليساي نرسس ومريم از ديگر كليساهاي ارامنه جلفا ميباشند.
كاروانسراها – استان اصفهان: كاروانسراهاي شيخ عليخان، جارچي باشي، تيمچه جهانگير، سراي سفيد، ميرزاكوچك، ميراسماعيل و خوانساريها در بازار اصفهان و كاروانسراهاي مرنجاب، امين الدوله، گمرك، موته و گبرآباد دركاشان و كاروانسراي بازار زواره در زواره، كاروانسراي بهجت آباد در جاده اصفهان - نطنز، كاروانسراي چهاربرج در جاده اصفهان – کاشان ، كاروانسراي گز در ۱۸ كيلومتري شمال اصفهان ، كاروانسراي بهرام در جاده اصفهان – تهران ، كاروانسراي مادر شاه در شمال اصفهان ، كاروانسراهاي تقي آباد ، گلگون آباد ، ياغميش و خرگوش در جاده اصفهان و كاروانسراي دمبي در .... از جمله ديگر كاروانسراهاي شهرهاي استان اصفهان ميباشند.
قلعه ها – استان اصفهان: قلعه رستم بافران و قلعه نيستانك در نائين ، قلعه فارفاآن در اصفهان، قلعه ترشك در دهكده مرق اصفهان، قلعه ديو، قلعه جلالي در شهرستان کاشان، قلعه نوسنگي در شهرستان سميرم، قلعه بزي در لنجان.
غارها – استان اصفهان: غار آهكي، كلهرود: اين غار در روستاي كلهرود در فاصله ۸۵ كيلومتري شمال شهر اصفهان در دامنه كوههاي كركس قراردارد و طول آن در حدود ۱۰۰ متر است. غار آهكي، علويجه: اين غار با ۱۰۰ متر مربع مساحت ، استالاگميت و استالاكتيتهاي زيبايي دارد. غار شاه شكر در كيلومتر ۳۰ جاده شهرضا – سميرم، غار كوكولو در ۱۵ كيلومتري غرب اصفهان وغار شاه قنداب در جنوب شرقي شهرضا و ديگر غارهاي استان اصفهان هستند.
منارهها و گنبدها – استان اصفهان: مناره راهروان، منارههاي دارالضيافه، مناره و گنبد مسجد شعيا، مناره و گنبدهاي مسجد شاه و منارههاي دردشت و بخت آغا در اصفهان از ديگر مناره و گنبدهاي معروف استان اصفهان ميباشند.
خانه هاي قديمي – استان اصفهان: خانه اخوان خرازي، خانه پيرينا، خانه جمال قدسيه، خانه شيخ الاسلام و خانه حاج محمدتقي لواف در اصفهان و خانه حبيبي و خانه صوت الملك در خوانسار و خانه شريفيان، خانه حاج سيد آقا، خانهحكيم باشي، خانه حاج صالح، خانه لاجورديها و خانه نراقي و طباطبائيها و دهها خانه ديگر در کاشان ازجمله خانههاي قديمي استان اصفهان ميباشند.
آب انبارها و حمام هاي قديمي – استان اصفهان: آب انبارهاي مسير سيد علي، مسجد وزير، مدرسه و مسجد ميان چال، عبدالرزاق خان كاشي، گذرنو و آب انبار بقعه حبيب بن موسي در كاشان و آب انبارهاي محله شهرينان، حاج سيد صادق، حاج سيد قاسم، حاج سيد مرتضي، مسجدخاكي، دشت، حاج ميررحيم و ميدان در شهرستان اردستان و آب انبارهاي مصلي، ميدان و آب انبار بزرگ در شهر نائين و آب انبار محله شهيدان در شهر هرند - اصفهان از جمله آب انبارهاي قديمي اين استان ميباشند.
حمامها – استان اصفهان: حمامهاي عبدالرزاق خان، بازار، ملاقطب، ميرعماد، طاهر، منصور، پنجه شاه و آقا در کاشان وحمامهاي سلطان ميراحمد، رهنان، گذرنو، شاه، خان، شاه علي، شيخ عبايي، شوري، ساروتقي در اصفهان وحمام افوشته در نطنز و حمام كلون در نائين از جمله ديگر حمامهاي قديمي استان اصفهان ميباشند.
مدارس – استان اصفهان: مدرسه بابا قاسم، مدرسه جده، مدرسه ميرزاحسين، مدرسه كاسه گران، مدرسه نيماورد، مدرسه جلاليه، مدرسه شمس آباد، مدرسه بزرگ صدر در اصفهان و مدرسه علوي خوانسار از مدارس قديمي استان اصفهان ميباشند.
آبشارها – استان اصفهان: آبشار آب ملخ (در سميرم) و آبشار شالورا (در روستاي چرمهين).
قلهها – استان اصفهان: ارتفاعات و قلههاي استان اصفهان عبارتند از: شاهان با ارتفاع ۳۰۴۰ متر، صفه با ارتفاع ۲۲۳۲ متر، شاكوه با ارتفاع ۲۴۱۸ متر، كلاه قاضي با ارتفاع ۲۵۳۴ متر، دزقلا با ارتفاع ۳۲۵۱ متر، يخ آب با ارتفاع ۲۲۸۸ متر، ديزاب با ارتفاع ۲۶۷۸ متر، گرم آباد با ارتفاع ۳۳۵۹ متر وغيره.
ميدان هاي جنگ – استان اصفهان: در اطراف اصفهان چندين ميدان جنگ وجود دارد كه مورد علاقه سياحان و ايرانگردان است. ازجمله ميتوان به ميدان جنگ سپاه ايران و عرب به فرماندهي عصمت بن عبدالله (سردار عرب) و براز جادويه(سردارايران) و ميدان جنگ نادر شاه با اشرف افغان در محل مورچه خورت و محل جنگ شاه سلطان حسين با محمود افغان در محل جنگ گلنباد اشاره كرد.
اصفهان يكي از مهم ترين مناطق گردشگري ايران در جهان است كه در رديف شهرهای درجه اول دنيا، مانند: پکن، پاريس، رم، ونيز، ...قرار داشته و به لحاظ ديرينهگی و ارزش های ويژه هنری، در مجموعهي ميراث فرهنگی بشريت، طی آيينی جهانی از سوی «يونسکو» پاس داشته می شود. شهرستان اصفهان داراي دو چشم انداز است؛ بلندی شهرستان اصفهان از سطح دريا ۱ هزار و ۵۷۵ متر است و بخش دشتی آن، از آبرفت رودخانه زاينده رود تشكيل يافته و در پای دامنه های خاوری بلندی های زاگرس قرار گرفته است. از سوی جنوب باختری فاصله چندانی با دامنه كوه های زاگرس نداشته اما از شمال خاوری در فاصله دورتری از كوه های مركزی قرار گرفته است. صنايع اصفهان دارای قدمتی تاريخی است و صنعت كاران اصفهانی مشهورترين صنعت گران ايرانی به شمار می آيند. صنايع دستی اصفهان از ديرباز به عنوان نماينده هنر اصيل مردم ايران، در جهان سرشناس شده است. از اين رو، اگر اصفهان را گاهواره صنايع دستی ايران بناميم، سخنی به گزاف نگفته ايم. نام اصفهان بی درنگ تصوير خاتم کاری، كاشی كاری، معرق، تابلوهای مينياتور، قالی های نفيس ابريشمی و نقش های زيبای پارچه قلم كار را تداعی می كند. قدمت طولانی و معماری با ارزش بناهای تاريخی اصفهان سبب شده که برخي آثار تاريخی منطقه مانند ميدان بزرگ نقش جهان در فهرست آثار ثبت شده سازمان ملی يونسکو قرارگيرند. مجموع آثارطبيعی و تاريخی، اصفهان را در فهرست ديدنی ترين مناطق ايران قرار داده است. اصفهان نه تنها نماينده شايسته ای برای معرفی فرهنگ و تمدن غنی ايران به مهمانان خارجی است، بلکه بازديد از اين خطه؛ خاطرات زيبا و حس غرورانگيزی را در ذهن گردشگران داخلی نيز بر جای مي گذارد.
مشخصات جغرافيايي - استان اصفهان:
استان اصفهان در مركز ايران، ميان كوه های مركزی ايران و دامنه های شرقی زاگرس، در ۳۰ درجه و ۴۳ دقيقه تا ۳۴ درجه و ۲۷ دقيقه پهنای شمالی و ۴۹ درجه و ۳۶ دقيقه تا ۵۵ درجه و ۳۱ دقيقه درازای شرقی نسبت به نيمروز گرينويچ قرار گرفته است. اين استان از شمال به استان های قم و سمنان، از شمال شرقی به استان خراسان، از شرق به استان يزد، از جنوب به استان های فارس و كهگيلويه و بوير احمد، از غرب به استان های چهار محال و بختياری و لرستان و از شمال غربی به استان مركزی محدود می شود. ارتفاع متوسط اصفهان از سطح دريا ۱۷۱۴متر است. درازای استان اصفهان از زرد كوه بختياری (كه سرچشمه زاينده رود است) تا باتلاق گاو خونی (كه آب ريز زاينده رود است)۳۰۰ كيلومتر و پهنای آن از كوه های قهرود (كه مرز شمالی آن است) تا روستای امين آباد( كه مرز جنوبی اين استان را تشكيل می دهد) ۲۴۰ كيلومتر نگاشته شده است. استان اصفهان از جاذبه های كويري،كوهستاني،رودخانه ای برخوردار بوده و از لحاظ جغرافيايی از مناطق با اهميت ايران به شمار می آيد. در استان اصفهان كل راه های موجود بيش از ۷۳۰۰ كيلومتر است.
مهم ترين آن ها عبارتند از:
۱. تهران، قم، اصفهان، شيراز، بوشهر، ۱۲۲۸ كيلومتر.
۲. اصفهان، اليگودرز، خرم آباد، انديمشک، اهواز، ۷۴۵ كيلومتر.
۳. اصفهان، فولاد شهر، شهر كرد، ۱۰۴ كيلومتر.
۴. اصفهان، شهرضا، بروجن، شهر كرد، ۲۰۷ كيلومتر.
۵. اصفهان، خوانسار، گلپايگان، خمين، اراک، ۲۸۸ كيلومتر.
۶. اصفهان، نايين، يزد، ۳۰۰ كيلومتر.
راه آهن اصفهان ـ تهران
راه آهن اصفهان ـ كاشان، ۲۷۱ كيلومتر
راه آهن اصفهان ـ يزد، ۲۸۵ كيلومتر
راه آهن اصفهان ـ زرين شهر، ۷۲ كيلومتر
فرودگاه بين المللی اصفهان در شمال شرقی شهر اصفهان واقع شده است. اين فرودگاه دارای دو باند به درازای ۴ هزار و پانصد متر و پهنای ۴۵ متر بوده و گنجايش آن در ۲۴ ساعت، ۵۰۰ پرواز است كه البته امكان دارد اين آمار جا به جا شود.
مسافرت و اقامت - استان اصفهان:
استان اصفهان مظهر مهمترين كانون صنايع دستي ايران است. در اين استان علاوه بر صنايع دستي كه قدمت و اشتهار ملي دارند ، ديگر صنايع دستي مهم ساير مناطق و استانهاي ايران نيز رواج دارد. توليدات صنايع دستي استان اصفهان به دليل رونق نسبي صنعت توريسم بازاري در خور توجه دارد. مهمترين صنايع دستي رايج استان اصفهان عبارتند از: قالي بافي ، زري بافي ، قلم كاري ، مينا كاري ، خاتم سازي ، منبت كاري ، قلم زني ، نقره كاري ، زيور آلات دستي زنانه ، كاشي ، سراميك كه همراه با سوهان و گز و... در شمار سوغاتيهاي مهّم اصفهان ميباشد.
مسيرهاي گردشگري عمومي كشور
استان اصفهان
|
رديف |
مبدأ سفر |
مقصد سفر |
مسير سفر |
فهرست جاذبه ها |
|
۱ |
اصفهان |
آران و بيدگل |
اصفهان- نطنز- كاشان- آران و بيدگل |
محوطه باستاني- امامزاده-آبشار- روستاهاي تاريخي- تپه هاي ماسه اي- مساجد جامع- كوير- خانه هاي قديمي |
|
۲ |
اصفهان |
خور |
اصفهان- نائين- انارك- خور |
روستاهاي تاريخي- كوير- تالاب- مساجد جامع- قلعه تاريخي- تپه باستاني- غذاهاي سنتي و محلي |
|
۳ |
اصفهان |
زواره |
اصفهان- نائين- اردستان- زواره |
چشمه- يخچال- كاروانسرا- روستاي تاريخي |
|
۴ |
اصفهان |
خوانسار |
اصفهان- ميمه- گلپايگان- خوانسار |
پناهگاه حيات وحش- غار آهكي- كاروانسراي مادرشاه- قلعه- مساجد جامع- گلستان كوه- دشت لاله هاي واژگون- چشمه |
|
۵ |
اصفهان |
فريدونشهر |
اصفهان- چادگان- فريدن- فريدونشهر |
سد زاينده رود- پيست اسكي- منطقه اكوتوريستي– چشمه- آبشار- كليساي تاريخي و قبرستان ارامنه قلعه و غار تاريخي |
|
۶ |
اصفهان |
شهركرد |
اصفهان- فلاورجان- باغ بهادران- شهركرد |
پل و كبوترخانه- بقعه- منطقه اكوتوريستي- چشمه و آبشار- بيشه زارهاي طبيعي- روستاهاي تاريخي- زاينده رود |
|
۷ |
اصفهان |
دهاقان |
اصفهان- مباركه- شهرضا- دهاقان |
امامزاده شاه رضا- روستاهاي تاريخي- كاروانسرا- آسيابهاي آبي- باغ و چشمه هاي فراوان- خانه تاريخي- منطقه ييلاقي- سد تاريخي- مراكز اقامتي |
|
۸ |
اصفهان |
سميرم |
اصفهان- شهرضا- سميرم |
آبشار- سد و درياچه- منطقه ييلاقي- پيست اسكي- قلعه سنگي- يخچال هاي طبيعي- روستاي تاريخي- برگزاري جشنواره |
|
۹ |
اصفهان |
گلپايگان |
اصفهان- داران- خوانسار- گلپايگان |
دشت لاله هاي واژگون- سد و درياچه - پيست اسكي- برگزاري جشنواره- آتشكده |
