دشتستان یا برازجان:
دشتستان(برازجان):
اين شهرستان تا تهران 1147 كيلومتر فاصله دارد و در شمال بوشهر واقع شده است. دشتستان ، آب وهواي گرم دارد و از نظر تاريخي همان شبانكاره سابق است كه زماني جزو ايالت فارس و مركز آن نيز شهر قديمي ايج بود. نارنج و خرما و مخصوصاً انار ايج بسيار مشهور بود. برازجان يكي از پايگاه‌هاي مهم اين منطقه به شمار ميرفت و قلعه‌اي مستحكم داشت كه قسمت‌هايي از آن نيز باقي مانده است.
دشتستان يكي از مناطق مهم استان بوشهر است. بر اساس سرشماری سال 1375 شهرستان دشتستان 209634 نفر، و شهر برازجان (مركز شهرستان ) 80161 نفر جمعيت داشته است. مردم دشتستان مسلمان و شيعه مذهبند و به زبان فارسی با گويش محلی صحبت می كنند. اساس اقتصاد اين منطقه بر كشاورزي و دام داري استوار است. صنايع دستی از گذشته های دور نقش مهمی در زندگی روستاييان دشتستان داشته و بيش تر توليدات روستاييان تامين کننده نيازهای بومی منطقه است. از مهم ترين صنايع دستی شهرستان دشتستان می توان قالی بافی، پتو بافی، عبا بافی، سفال گری، دو لجه، گيوه دوزی و نمد مالی را نام برد. به دليل اهميت حياتی آب در منطقه بوشهر ساخت وسايلی كه بتواند نقش در خنک كردن و نگه داشتن آب داشته باشد از گذشته های دور مرسوم بوده و كارگاه های كوزه گری در كنار تهيه و توليد وسايل خنک كننده آب به ساخت ساير فرآورده های سفالين نيز اشتغال داشته و دارند. بيش تر فعاليت های سفال‌گری در بندر كنگان پيرامون اهرم و شهرستان های برازجان است و توليدات را بيش تر ساخت كوزه آب، كوزه قليان، سرقليان، كشک ساب و حب ( سبوی كلان ) تشكيل می دهد. نمد در اصل گونهای فرعی است كه از پشم تهيه می شود و از رخنه رطوبت و سرما جلوگيری می كند. چون توليد نمد نياز به قدرت بدنی فراوان دارد، لذا اغلب، نمد مالی به وسيله مردان انجام می شود. در ساخت گيوه سه مرحله وجود دارد که يک مرحله آن توسط زنان و دو مرحله ديگر توسط مردان انجام می گيرد. رويه گيوه را زنان از ابزار اوليه ساده می بافند و تخته و كف آن را مردان می سازند. اصطلاح گيوه چيني هم به اين مرحله از کار مردان اطلاق می شود.
مکان های دیدنی و تاریخی - دشتستان:
بقعه شيخ منصور خزايی، تل خندق، تل طلسمی، كاخ كوروش، كاخ سنگ سياه، آب انبار درخت، دژ برازجان، کارون سرای دالکی و گور دختر از جمله مهم ترين مناطق ديدني اين منطقه به شمار مي روند.
صنايع و معادن - دشتستان:
از صنايع و معادن شهرستان دشتستان اطلاعات مستندي در دست نيست.
کشاورزی و دام داری - دشتستان:
در شهرستان برازجان كشاورزی و دام داری رايج است.آب كشاورزی از چشمه ها، چاه ها و كاريزها تامين می شود. محصولات كشاورزی عبارتند از: تنباكو، گندم، پنبه، جو، خرما، مركبات و تره بار. دام داری هم از مشاغل اصلی مردم اين شهرستان است. صادرات اين شهرستان : گوسفند، گندم، جو، خرما، مركبات، قالی، پنبه و تره بار است. قالی‌بافی از صنايع دستی مهم استان است هم‌چنين پتو‌بافی، عبا‌بافی و كوزه‌گری‌از‌صنايع دستی شهرستان دشتستان است.
مشخصات جغرافيايي - دشتستان:
شهرستان دشتستان در درازای جغرافيايی 51 درجه و 12 دقيقه و پهنای جغرافيايی 29 درجه و 16 دقيقه و بلندی 65 متری از سطح دريا قرار دارد. شهر برازجان مركز شهرستان دشتستان در 72 كيلومتری شهر بوشهر مركز استان بوشهر و در مسير راه كازرون ـ بوشهر در جلگه ای قرار گرفته و درنزديكی آن كوه و رود مهمی وجود ندارد. شهرستان دشتستان از شمال به نور آباد (استان فارس)، از شرق به كازرون و فيروز‌آباد (استان فارس)، از غرب به گناوه، بندر بوشهر و تنگستان و از جنوب به دشتی محدود می باشد. آب و هوا دشتستان گرم و خشك و ميزان بارندگی سالانه آن كمتر از 200 ميلي متر است. مسيرهاي دسترسي به اين شهرستان عبارت اند از:
ـ راه كازرون – برازجان به طول 90 كيلومتر.
ـ راه برازجان – بوشهر به طول 22 كيلومتر به سمت جنوب غربي.
ـ راه گناوه – برازجان به طول حدود 100 كيلومتر.
ـ راهی به سوی شمال به طول 18 كيلومتر كه برازجان را به سعد آباد پيوند داده است.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي - دشتستان:
ناحيه‌ای‌كه‌در زمان قديم به آن شبانكاره می گفتند با شهرستان دشتستان امروزی به مركزيت شهر برازجان يكی است. همان گونه كه از كلمه شبانكاره كاملا آشكار است، شغل اصلی مالكين شبانكار ابتدا چوپانی و گله داری بود كه پس از به قدرت رسيدن، شهر ايج را مركز حکومت خود قرار دادند. اين شهر يكی از شهرهای قديمی فارس بود و نزديك استهبان امروزی قرار داشته نارنج و خرما و مخصوصا انار آن مشهور بوده است. اين شهر پس از سقوط ملوك شبانكاره در نيمه اول قرن هشتم هجری قمری توسط ‹‹آل مظفر›› خراب و ويران گرديد. ملوك شبانكاره از كازرون تا داراب را تحت نفوذ خود درآورده بودند و در نواحی جنوبی فارس حكومت می كردند. برازجان يكی از پايگاه های مهم به شمار ميرفت و قلعه ای مستحكم داشت كه بقايای آن هنوز وجود دارد.
آثار تاریخی – دشتستان:
کاخ هخامنشي بردك سياه - برازجان: كاخ زمستاني داريوش كه در 12 كيلومتري شمال برازجان فعلي قرار دارد ، به نام بردك سياه معروف است. كاخ داراي ده ستون 5 تايي در دو رديف است كه با سبك و شيوه معماري هخامنشي ساخته شده است. وجه تسميه آن به خاطر استفاده از سنگ سياه در زيرسازي پايه ستون‌هاي آن است.
كاخ كوروش - برازجان: اين كاخ كه در جنوب شرق برازجان و در كنار رودخانه خشك (آردي) قرار دارد ، يكي ازپايگاه‌هاي مهم ايران دوره هخامنشي در ساحل خليج فارس بوده است. با توجه به شيوه معماري ، زمان احداث‌آن را به دوره(كورش) بنيانگذار سلسله هخامنشي منسوب كرده‌اند.
منطقه باستاني توز - دشتستان: اين منطقه در محلي بين روستاهاي زيراه ، اردشير آباد و سعدآباد از توابع دهستان‌هاي دشتستان در حاشيه رودخانه شاپور دالكي قرار دارد. توز شهري تجارتي بود كه پارچه‌هاي كتاني ملون و گلابتون دوزي آن معروف بود. آثار توز قديم در جلگه آبادي‌هاي سعدآباد، زيراه و اردشيرآباد قرار دارد. اين نواحي كه همه مملو از خرابه‌هاي عمارت‌ها و شكسته‌هاي سنگ و سفال و گچ و ملاط است ، وسعت و قدمت ناحيه توز قديمي را نشان مي‌دهد.
كوشك اردشير - تنگ‌ارم دشتستان: اين بنا كه در تنگ ارم واقع شده است ، به احتمال زياد جاي استراحت و محلي براي شكار در دشت بزپز بوده است. زير بناي كوشك به صورت صليب است و تاق‌هاي گهواره‌اي شكل دارد. درقسمت بالاي كوشك يك ستون سنگي وجود دارد كه احتمالاً براي افروختن آتش ، خبررساني يا ديده‌باني به كارمي‌رفته است.
غار تاريخي چهل خانه - برازجان: در شمال سعدآباد از توابع برازجان ، رودخانه شاپور از بين صخره‌هاي سنگي ولايه‌هاي شن و ماسه متراكم عبور مي‌كند. در دو سمت كمركش اين صخره‌ها ، تعداد زيادي دخمه به صورت اتاقك‌هاي كوچك كنده شده است. چهل خانه به معني وجود چهل خانه در اين مكان است. گفته مي‌شود چهل‌خانه به معناي چله خانه نيز هست كه مرتاضان و زاهدان در آن زندگي مي‌كردند. احتمال مي‌رود اين نوع دخمه‌ها از نوع دخمه‌هاي تدفين دوره‌هاي مادي و ساساني باشند.
گور دختر - دشت ارژن - دشتستان: بناي گور دختر بسيار شبيه به مقبره كورش كبير در پاسارگار است و قدمت آن به سده ششم قبل از ميلاد مي‌رسد. اين بنا از 24 قطعه سنگ تشكيل شده است. در گور دختر عناصر هنر اورارتويي مانند شيرواني دوشينه و نيز عناصر معماري ايلامي معبد چغازنبيل را مي‌توان ديد. اين بناي ارزشمند درفهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.
تل خندق - برازجان: در حدود شمال برازجان ، در سمت راست و چپ جاده‌اي كه به طرف دالكي مي‌رود ، تعدادي تپه و محوطه باستاني وجود دارد. در سمت راست جاده آثار يك قلعه دايره‌اي شكل ديده مي‌شود كه دور آن خندقي وجود داشته است. در سرتاسر اين محوطه آثار زيادي به صورت قطعات سفال دوره اشكاني ، يك سنگ آسياب ، ميخ‌هاي تزئيني ، قطعاتي از هاون‌هاي سنگي و قطعاتي از گدازه آهن كه حاكي از وجود كارگاه‌هاي ذوب‌فلز است ، ديده مي‌شود. در اين محوطه ديوارهايي ساخته شده است كه مصالح آنها عمدتاً از قلوه سنگ و ملاط گچ مخصوص معماري دوره ساساني است.
تل طلسمي - برازجان: اين تل در جنوب برازجان واقع شده است. در قسمت شمال اين تپه بنايي با ديواري محكم به طول بيش از 20 متر قرار دارد كه با قلوه سنگ و گچ ساخته شده است. بنظر مي‌رسد بناي اصلي آن به دوره ساساني تعلق دارد.
آب‌انبار درخت يا تنب كرو - برازجان: اين آب‌انبار در 12 كيلومتري شرق برازجان قرار دارد و در حال حاضر حداقل داراي دو مخزن آب است كه به قطري حدود 4 متر به صورت دايره‌اي در كف زمين كنده شده است.
دژ برازجان – برازجان: اين دژ كه در مركز شهر برازجان قرار دارد تا مدت‌هاي مديدي به عنوان زندان مورد استفاده قرار مي‌گرفت و در اصل كاروانسرايي از دوره قاجاريه است كه ويژگي‌هاي منحصر به فردي دارد و به عنوان يك اثر ملي به ثبت رسيده است.
اماکن طبیعی - دشتستان:
رودخانه دالكي - برازجان: اين رود از ارتفاعات دشت ارژن در غرب شيراز سرچشمه مي‌گيرد و پس از دريافت آب رودخانه‌هاي سرخون و شيرين رود و اتصال به رودخانه شاپور در نزديكي روستاي رمله به خليج فارس مي‌ريزد. رود دالكي بويژه در قسمت‌هاي شمالي برازجان باغات ، نخلستان‌ها و كشتزارهاي وسيعي را مشروب مي‌سازد. سد شبانكاره در نزديكي بخش سعدآباد بر روي اين رودخانه احداث شده است. اطراف سد و پوشش‌گياهي بخش شمالي رودخانه ، امكانات لازم را جهت بهره‌برداري تفرجي و گذران اوقات فراغت مردم و گردشگران را فراهم آورده است.
آبگرم برازجان - برازجان: اين چشمه در 12 كيلومتري مسير جاده برازجان به کازرون و در فاصله 6 كيلومتري جنوب روستاي دالكي قرار دارد و داراي خواص درماني براي بيماريهاي پوستي است.
آبگرم دالكي - برازجان: آبگرم دالكي در 18 كيلومتري شهر برازجان به سمت کازرون ، بين روستاي دالكي و شهر برازجان قراردارد. آبدهي اين چشمه ، 18 ليتر در ثانيه و از خواص درماني برخوردار است. آب اين چشمه دررديف آب‌هاي سولفات كلسيم ، كلرور سديم و گوگردي داراي منيزيم گرم است.
آبگرم خانيك يک و دو - برازجان: اين چشمه‌ها در يك كيلومتري روستاي خانيك در منطقه برازجان قرار دارند و ازخواص درماني قابل توجهي نيز برخوردار هستند. آب آنها در رديف آب‌هاي سولفات كلسيم همراه با منيزيم و كلرور سديم ولرم است.
شكارگاه كوه سياه - دشتستان: اين شكارگاه در 83 كيلومتري جنوب شرقي برازجان با ارتفاع 1691 متر از سطح دريا قراردارد و محل قشلاق عشاير منطقه است. در حدود 7 هزار رأس كل ، بز ، قوچ و ميش وحشي در اين شكارگاه زندگي مي‌كنند. در اين منطقه با اخذ پروانه ، امكان شكار در فصول معيني وجود دارد.
منطقه حفاظت شده تالاب حله - دشتستان: اين منطقه در محل تلاقي دو رودخانه شاپور و دالکي قرار گرفته و محل زيست انواع پرنده آبزي مهاجر است. اين تالاب يكي از تالاب‌هاي نمونه در سراسر جنوب ايران است.
