ایران شناسی

استان مرکزی: 

مرکـــــز : اراک  

موقعیت :  مرکز ایران  

مجاورت : شمال:استان‌های تهران و قزوین   جنوب :استان‌های لرستان و اصفهان  شرق:استان‌های تهران، قم و اصفهان    غرب: استان همدان

آب و هوا: استان‌ مركزي‌ داراي‌ آب‌ و هواي‌ نيمه‌ بياباني‌ ، معتدل‌ كوهستاني‌ و سرد كوهستاني‌ است‌. ارتفاع متوسط: ۴۹۱/۱  M   دما: ۸/۱۶ º c

وسعــــت:  ۲۹٬۵۳۰ کیلومتر مربع

جمعـیــت: بر اساس آمار سال ۱۳۸۵ خورشیدی 1351257 نفر

تقسیمات:  ۸ شهرستان، ۱۵ بخش، ۱۹ شهر، ۶۰ دهستان و ۱٬۳۹۴ آبادی دارای سکنه و ۴۶ آبادی خالی از سکنه  

شهرستانها: آشتیان - اراک/مرکز استان - تفرش - خمین یا کمره - دلیجان - زرندیه - ساوه - سربند یا شازند - محلات  

موقعيت جغرافيايي - استان مركزي:  

استان‌ مركزي‌ با 29530 كيلومتر مربع‌ مساحت ‌، حدود 82/1 درصد از مساحت‌ كل‌ كشور را در بر گرفته‌ است‌. شهرستان‌هاي‌ استان‌ عبارتند از: آشتيان‌ ، اراك‌ ، تفرش ‌، خمين‌ ، دليجان‌ ، ساوه‌ ، سربند و محلات‌. شهرستان‌ اراك‌ مركز استان‌ مركزي‌ است‌. اين‌ استان‌ از شمال‌ به‌ استان‌هاي‌ تهران‌ و قزوين ‌، از غرب‌ به‌ استان‌ همدان ‌، از جنوب‌ به‌ استان‌هاي‌ لرستان‌ و اصفهان‌ و از شرق‌ به‌ استان‌هاي‌ قم‌ و تهران‌ و اصفهان‌ محدود است .اين‌ استان‌ در سال‌ 1385، حدود 1351257 نفر جمعيت‌ داشت‌ كه‌ از اين‌ تعداد 932073 نفر در نقاط ‌شهري‌ و 419184 نفر در نقاط‌ روستايي‌ سكونت‌ داشته‌اند. استان‌ مركزي‌ در قلمرو شرقي‌ تقاطع‌ دو رشته‌ كوه‌ البرز و زاگرس‌ واقع‌ شده‌ است‌. ناهمواريهاي‌ اين‌ استان‌ را قسمت‌هايي‌ از كوه‌هاي‌ مركزي‌ و پيشكوه‌هاي‌ داخلي‌ زاگرس‌ تشكيل‌ مي‌دهد. پست‌ترين‌ نقطه‌ استان‌ دشت ‌جنوب‌ ساوه‌ با 1200 متر ارتفاع‌ و بلندترين‌ نقطه‌ آن‌ قلّه‌ شهباز با 2288 متر ارتفاع‌ در رشته‌ كوه‌هاي‌ راسوند مي‌باشد. 

آب و هوا - استان مركزي:  

استان‌ مركزي‌ داراي‌ آب‌ و هواي‌ نيمه‌ بياباني‌ ، معتدل‌ كوهستاني‌ و سرد كوهستاني‌ است‌. اين‌ استان‌ تحت‌ تأثير جريان‌ فشار زياد آسياي‌ مركزي ‌، برف‌ و سرماي‌ زياد ، جريان‌ فشارهاي‌ اقيانوس‌ هند همراه‌ با طوفان‌هاي ‌گرد و خاك‌ ، جريان‌ اقيانوس‌ اطلس‌ و درياي‌ مديترانه‌ همراه‌ با رطوبت‌ و باران‌ قرار دارد. به‌ علت‌ تنوع‌ آب‌ و هوايي‌ ، ميزان‌ رطوبت‌ هوا و باران‌ نيز در شهرستان‌هاي‌ استان‌ متفاوت‌ است‌. ريزش‌هاي‌ جوي‌ در مناطق‌ كوهستاني ‌، اغلب‌ به‌ صورت‌ برف‌ و در مناطق‌ كم‌ ارتفاع‌ بيشتر به‌ صورت‌ باران‌ ظاهر مي‌شود. شمال‌ استان‌ در ناحيه‌ سربند جزو كم‌ باران‌ترين‌ نواحي‌ و ارتفاعات‌ شازند در جنوب‌ غرب‌ ، از پر باران‌ترين‌ مناطق ‌استان‌ بشمار مي‌آيند. استان‌ مركزي‌ از ارديبهشت‌ تا شهريور دماي‌ مناسبي‌ براي‌ سفر و جهانگردي‌ دارد. 

تاريخ و فرهنگ - استان مركزي:  

به استناد منابع‌ تاريخي ‌، استان‌ مركزي‌ در هزاره‌ اول‌ قبل‌ از ميلاد جزو ايالات‌ ماد بزرگ‌ بود كه تمام‌ قسمت‌ مركزي‌ و غربي‌ ايران‌ را در بر مي‌گرفته‌ و از كانون‌هاي‌ قديم‌ استقرارهاي‌ انساني‌ در فلات‌ ايران‌ به‌ شمار مي‌رود. در زمان‌ سلوكيان‌ اين‌ منطقه‌ ، مخصوصاً قسمت‌ شمالي‌ آن‌ (دهستان‌ خورهه‌) مورد توجه‌ حكام‌ يوناني‌ قرار گرفت‌. در زمان‌ خسرو پرويز - پادشاه‌ ساساني‌- ايران‌ به‌ چهار بخش‌ به‌ نام‌هاي‌ باختر (شمال‌) ، خورآبان‌(مشرق‌) ، نيمروز (جنوب‌) و خوربران‌ (مغرب‌) تقسيم‌ مي‌شد. استان‌ مركزي‌ در قلمرو خوربران‌ قرار داشت‌. درقرون‌ اوليه‌ اسلامي‌ اين‌ منطقه‌ به‌ نام‌ ايالت‌ جبال‌ يا قهستان‌ تغيير نام‌ داد. اين‌ منطقه‌ در قرن‌ دوم‌ هجري‌ قمري ‌همراه‌ با همدان ‌، ري‌ و اصفهان‌ به‌ نام‌ عراق‌ عجم‌ معروف‌ شد. در آغاز قرن‌ چهارم‌ هجري‌ قمري ‌، خورهه‌ به‌ عنوان‌ يكي‌ از شهرهاي‌ معروف‌ ايالت‌ جبال‌ بود. در اواخر همين‌ قرن‌ تفرش‌ به‌ عنوان‌ كانون‌ درجه‌ اول‌ شهري‌ و محلات ‌، خورهه‌ و خمين‌ به‌ عنوان‌ كانون‌هاي‌ مبادله‌ درجه‌ دوم‌ مطرح‌ بودند. شهرهاي‌ مذكور در دوره‌ صفوي‌ نيزآباد و فعال‌ بودند. در دوره‌ قاجار هسته‌ مركزي‌ اراك‌ فعلي‌ روي‌ به‌ آباداني‌ نهاد. در چند دهه‌ اخير با توسعه‌ راه‌آهن‌ و احداث‌ كارخانجات‌ متعدد ، به‌ مرور چهره‌ اين‌ منطقه‌ عوض‌ شد و بعد ازتقسيمات‌ جديد كشوري‌ و ايجاد استان‌ تهران‌ و مركزي ‌، اين‌ استان‌ به‌ مركزيت‌ اراك‌ به‌ وجود آمد. استان‌ مركزي‌ به‌ لحاظ‌ فرهنگي‌ و مذهبي‌ يكي‌ از كانون‌هاي‌ اصلي‌ تربيت‌ و پرورش‌ انديشمندان‌ ، شعرا ، عرفا ، سياستمداران‌ و بزرگان‌ مذهب‌ شيعه‌ است‌. از مشاهير ادبي‌ و فرهنگي‌ اين‌ سرزمين‌ مي‌توان‌ به‌ فخرالدين‌ عراقي‌ ، اديب‌ الممالك‌ فراهاني ‌، ميرزا ابوالقاسم‌ قائم‌ مقام‌ ، عباس‌ اقبال‌ آشتياني‌ ، ميرزا تقي‌ خان‌ امير كبير، قائم‌ مقام ‌فراهاني ‌، پرفسور محمود حسابي ‌،‌ آيت الله خميني‌ ، آيت‌ الله‌ اراكي ‌، ‌ آيت‌ الله‌ آقا نور الدين‌ حسيني‌ ، ملا احمد نراقي‌ ، ملا مهدي‌ نراقي‌ ، ‌ آيت‌ الله‌ حاج‌ آقا محسن‌ عراقي‌ و بسياري‌ از علماي‌ طراز اول ‌، مورخين ‌، سياستمداران ‌، شعرا ، عرفا و انديشمندان ‌اشاره‌ كرد. 

صنايع دستي و سوغات – استان مركزي: 

اهم‌ صنايع‌ دستي‌ استان‌ عبارتند از: فرش‌ ساروق ‌، قاليچه‌ ، گليم ‌، جاجيم‌ و گيوه‌ كه‌ توسط‌ زنان‌ و دختران‌ عشاير و روستايي‌ بافته‌ مي‌شوند. فرش‌ ساروق‌ يكي‌ از معروف‌ترين‌ فرش‌هاي‌ ايران‌ است‌. سوغاتي‌ تمامي‌ استان‌ مركزي‌ نيز همان‌ محصولات‌ سنتي‌ و صنايع‌ دستي‌ است‌. 

غذاهاي محلي – استان مركزي: 

سفره‌ خانواده‌ مردم‌ استان‌ مركزي‌ ، سفره‌اي‌ رنگين‌ با فرهنگ‌ غذايي‌ مخصوص‌ است‌ كه‌ تنوع‌ جالب‌ دارد. از آن ‌جمله‌ مي‌توان‌ به‌ انواع‌ آش‌ (آش‌ اماچ‌ ، آش‌ شيره ‌، آش‌ توت ‌، آش‌ ترخنه‌ دوغ‌ ، آش‌ آجيل‌ دار، آش‌ شلغم ‌، آش‌ آلو ، آش‌ شله‌ قلمكار، اش‌ بلغور، آش‌ جو و آش‌ رشته‌) ، انواع‌ آبگوشت‌ (آبگوشت‌ كشك‌ و بادنجان‌) ، ديزي‌ بي‌گوشت ‌، آبگوشت‌ برباش ‌، آبگوشت‌ چغندر، آبگوشت‌ قورمه ‌، آبگوشت‌ ريواس‌ ، آبگوشت‌ به‌ و آبگوشت‌ گردو) ، انواع‌ سوپ‌ (سوپ‌ عدس‌ قرمز و سوپ‌ تربچه‌) ، انواع‌ كوفته‌ (كوفته‌ بلغور، كوفته‌ آرد نخودچي ‌، كوفته‌ نخود ، كوفته‌ سيب‌ زميني ‌، كوفته‌ ساده‌) ، بوراني‌ چغندر، ترخينه‌ شير، بي‌ گوشتي‌ ، ماكاروني‌ گردو، كوكوي‌ پياز، املت‌ سيب‌ زميني‌ ، ترحلواي‌ ، گوشت‌ ترش‌ ، عدسي‌ ، گوشت‌ قورمه‌ ، قيما قنگ ، يتيمچه ‌، زير جوش ‌، شامي‌ آبدار، كشك‌ و بادنجان ‌، حليم ‌، سر گنجشكي ‌، بروني‌ كدو، ماشاب ‌، قاتق‌ شيرين‌ ، پتيله‌ ، اشكنه ‌، تاس‌ كباب‌ به‌ ، قيمه‌ ريزه‌ ، شيرين‌ پلو، ته‌ تالي ‌، رشته‌ پلو، نشار پلو ، انواع‌ خورشت‌(خورشت‌ انار، خورشت‌ كدو حلوايي ‌، خورشت‌ ريواس ‌، خورشت ‌پاغارك‌ ، خورشت‌ برگ‌ سير، خورشت‌ آلو اسفناج‌ ، خورشت‌ قرمه‌ سبزي ‌، خورشت‌ فسنجان‌) و ده‌ها نوع‌ خورشت‌ و چاشت‌ ديگر اشاره‌ كرد. 

مسافرت و اقامت – استان مركزي: 

كليه‌ شهرهاي‌ استان‌ مركزي‌ از نظر راه‌هاي‌ ارتباطي ‌، مخابرات‌ و سيستم‌هاي‌ درماني‌ تجهيز شده‌اند و مسافرت‌ به ‌آن‌ها به‌ آساني‌ صورت‌ مي‌گيرد. راه‌ آهن‌ سراسري از اين‌ استان‌ مي‌گذرد. كليه‌ شهرهاي‌ استان‌ داراي‌ انواع‌ هتل‌ وامكانات‌ اقامتي‌ مي‌باشند و با فرهنگ‌ جهانگردي‌ نيز آشنايي‌ کامل دارند. 

مکان های دیدنی و تاریخی - استان مرکزی: 

مكان هاي ديدني و تاريخي استان مركزي عبارتند از: رودخانه آسياب جفتي, بقعه پير مراد آباد, سراي كاشاني بازار, سراي نوذري بازار, موزه چهارفصل, مدرسه سپهداري(محل تحصيل امام خميني), سنگ نوشته هاي دره چكاب, سرچشمه روستاي انجدان, گنبد شاه قلندر انجدان, آرامگاه پرفسور حسابي, امام زاده حسين تفرش, امام زاده احمد كوهين, مناره مسجد شش ناو, قلعه سالار محتشم, خانه حضرت امام خميني (ع), امام زاده ابوطالب, سنگ نگاره هاي تيمره, بازار نراق دليجان, غارخال نخجير, پل دو دهك, كاروان سراي دو دهك, قزقلعه ساوه, مسجد جامع ساوه, محراب مسجد انقلاب, كاروان سراي باغ شيخ, امام زاده اسحاق ساوه, پالايشگاه شازند, سراب پنج علي, امام زاده سهل بن علي آستانه, پيست اسكي پاكل, دره شماخلي, ستون هاي سنگي خورهه, آتشكده آتش كوه, يخچال هاي طبيعي نيم ور, مجتمع آب درماني محلات و باغ هاي گل زيباي محلات.    

صنايع و معادن - استان مرکزی: 

استان مركزی از جمله استان هايی است كه كارخانجات صنعتی متعددی در آن متمركز هستند و علاوه بر صنايع كارخانه اي از صنايع با ارزش دستي نيز برخوردار است. فرش ساروق اراك و محلات، قاليچه ساوه، گليم و جاجيم تفرش، گيوه اراك و محصولات مسی مهم ترين صنايع دستی استان را تشكيل مي دهند. اساس اقتصاد استان مركزي را به ترتيب اهميت، بخش های خدمات، صنعت و كشاورزی تشكيل می دهند. مهم ترين كارخانه های صنعتی اين استان؛ ماشين سازی، آلومينيوم سازی، هلي كوپترسازی، كابل سازی، واگن سازی، كمباين سازی، لاستيك سازی و قند هستند. از ديگر صنايع ماشينی استان می توان كارخانه ماشين سازی پارس (توليد كننده اسكلت های فلزی) كارخانه های سازنده پروفيل و لوله های آبياری آلومينيومی كارخانه آونگان(سازنده پايه های فلزی انتقال نيرو) كارخانه ادوات كشاورزی اراك، گروه كارخانه هاي مستقر در شهرستان ساوه را نام برد.  

کشاورزی و دام داری - استان مرکزی: 

به طور تقريبی در حدود 19 درصد مساحت استان زمين های كشاورزی، 57 درصد زمين هاي مرتعی و باقی آن را زمين هاي غير کشاورزی از قبيل درياچه ها، كويرها، جاده ها و شهرها تشكيل می دهند. از محصولات مهم كشاورزی استان می توان غله، گندم، جو، حبوبات، پنبه، زعفران، انجير، انار، سيب، انگور، گردو، بادام، قيسی، آفتاب گردان، چغندر قند، تنباكو، خشكبار، گوجه فرنگی، پياز، گياهان دارويی مانند ترنجبين و ساير محصولات سر درختی و باغی را نام برد. از آن جا که ميزان برخی از فرآورده های كشاورزی در شهرستان های مختلف اين استان بيش از ميزان مصرف محلی می باشد، به شهرهای ديگر استان يا به استان های مجاور صادر می شود. از شهرستان اراك گندم، جو، انگور، سبزی، خشكبار، از ساوه انار، طالبی از محلات كاهو و گل، از تفرش بادام و گردو و از خمين لوبيا و گندم به ساير شهرها و استان های كشور و هم چنين به خارج از كشور صادر می شود. در استان مركزی دام داری بيش تر در ميان ايلات و عشاير ديده می شود. در اين استان ايلات و عشاير متعددی مانند شاهسون ها، كلبه كويی ها، خراسانی ها، كلهر، خلج، گروهی از كولی ها زندگی می كنند كه بيش ترر آن ها اسكان يافته اند و بخشی از آن ها نيز رمه گردانی و ييلاق قشلاق می كنند. جلوه های زيبايی شناختی كوچ و اتراق عشاير يكی از جاذبه های جهانگردی استان به شمار می آيد.    

وجه تسميه و پيشينه تاريخي - استان مرکزی: 

نام مركزي به دليل در مركزيت قرار گرفتن در ميان استان هاي ايران به اين استان داده شده است. با استناد به منابع تاريخی، استان مركزی در هزاره اول قبل از ميلاد جزو ايالات ماد بزرگ بود كه تمام قسمت مركزی و باختری ايران را در بر می گرفته و از كانون قديم استقرار در فلات ايران به شمار می رفته است. در زمان سلوكيان اين منطقه مخصوصا قسمت شمالی آن (دهستان خورهه) مورد توجه حكام يونانی قرار گرفت. وجود آثار باستانی به جای مانده از اين دوران در خورهه تاييد کننده اين نظر است. در زمان خسرو پرويز – پادشاه ساسانی- ايران به چهار بخش باختر(شمال)، خور آبان يا خور آسان (مشرق)، نيم روز (جنوب) و خوربران(مغرب) تقسيم شد که استان مرکزی در بخش خوربران (مغرب) به معنی محل غروب خورشيد، قرار داشت. در قرن اول اسلامی اين منطقه به «ايالت جبال» يا «قهستان» تغيير نام داد، به طوری كه جغرافيا نويسان اسلامی اين قرن، از آن به عنوان بخشی از بلاد پهلويان و به نام «كوهستان» يا «قهستان»(جبال) نام برده اند. در قرن دوم هجری اين منطقه همراه با همدان، ری و اصفهان به نام «عراق عجم» ناميده شد. در قرن چهارم هـ . ق همدان، رود آور، خورمه (خورهه)، سهرود، ابهر، سمنان، قم، كاشان، روده، پوسته، كره، بره، گربايگان (گلپايگان) شهرهای ايالت جبال بودند. در اين دوره ساوه، تفرش، وره، ساروق و گلپايگان مراكز كانون های درجه اول شهری و محلات، خمين، كميجان، ميلاجرد، خنداب، اليثار، سامان، خورهه، نيمور، نراق، دليجان، جاسب، مامونيه، الوير شهرهای مبادلاتی درجه دوم محسوب می شدند. در چند دهه اخير، با توسعه راه آهن و احداث كارخانجات مختلف، به مرور چهره منطقه عوض شد و بعد از تقسيمات جديد كشوری و ايجاد استان تهران و مركزی، اين استان به مركزيت اراك به وجود آمد.   

مشخصات جغرافيايي - استان مرکزی: 

استان مركزی به مركزيت شهر اراك؛ تقريبا در مركز ايران بين 33 درجه و 30 دقيقه تا 35 درجه و 35 دقيقه ی پهنای شمالی و 48 درجه و 57 دقيقه تا 51 درجه ی درازای خاوری از نصف النهار گرينويچ قرار دارد. اين استان از شمال به استان های تهران و قزوين، از باختر به استان همدان، از جنوب به استان های لرستان و اصفهان و از خاور به استان های تهران، قم و اصفهان محدود است. در قسمت های مختلف استان مركزی آب و هواهای متنوع نيمه بيابانی، معتدل كوهستانی و سرد كوهستانی وجود دارد. شهرستان هاي آشتيان, اراك, تفرش, خمين, دليجان, ساوه, سربند ومحلات شهرستان هاي اين استان را تشكيل مي دهند. راه هاي دسترسي به اين استان عبارتند از:

- تهران – اراك به درازای 289 كيلومتر

- تهران – ساوه به درازای 144 كيلومتر

- مسير تهران – خرم آباد كه در كيلومتر 289 از اراك عبور می كند

- مسير قم- نيزار به درازای 52 كيلومتر

- مالمير، آزاد شهر، سنجان، اراك، راهجرد، تفرش به درازای 243 كيلومتر

- اراك- فرمهين به درازای 48 كيلومتر

- دليجان – خمين به درازای 77 كيلومتر

خط آهن سراسری از مركز اين استان عبور می كند. فرودگاهی نيز در شهرستان ساوه وجود دارد.

مسيرهاي گردشگري عمومي كشور

استان مركزي