يزد:
شهرستان يزد تا تهران 689 كيلومتر فاصله دارد و در دره وسيعي رو به كوير واقع شده است. آب و هواي بياباني نيمه گرم و خشك با زمستانهاي سرد جزو مشخصات اقليمي اين شهرستان است. از قرن پنجم همزمانبا ورود فرزندان ابوجعفر كاكو به يزد اين شهر رو به گسترش نهاد و حصارهاي دور شهر نيز به وجود آمد. اتابكان با علاقمندي زينت بيشتري به اين شهر دادند و مدارس و مساجد زيادي دران بنا كردند.
در زمان آل مظفر آباديها و قناتهاي فراواني بنا نهاده شد. براي در امان ماندن از حملات مغول، اكثر هنرمندان و دانشمندان قرن هفتم وهشتم، اين شهر را مركز فعاليتهاي هنري و علمي خود قرار دادند و در اين زمان مساجد و مدارس زيادي ساخته شد.
خانقاههاي متعدد اين شهرستان نشان ميدهد كه منطقه پناهگاه و محل صوفيان و عارفان بوده است. بعضياز اين خانقاهها مانند بقاع شيخ علي سليمان در بيداخويد و خانقاه و مسجد شيخ دادا در بُندِر آباد، خانقاه شيخاحمد فهادان در يزد هنوز پابرجا هستند.
شهرستان يزد اولين شهر خشتخام و دومين شهر تاريخي جهان است. اين شهرستان به دليل وجود جاذبههاي شغلي، رفاهي و تمركز اداري پرجمعيتترين شهرستان اين استان به شمار ميرود و با جمعيتي حدود چهارصدوپنجاه هزار نفر، تقريباً نيمي از كل جمعيت اين استان را تشكيل ميدهد. يزد شهر بادگير ها و نگين كوير چندين سده پيش از آمدن اسكندر مقدونی به ايران، ناحيه ای آباد و از اهميت نظامی، راهداری و بازرگانی برخوردار بود. در دوران ساسانيان، استخر بزرگ ترين كوره فارس بود و ناحيه يزد، بزرگ ترين منطقه استخر به شمار میرفت. يزد هماكنون از سوی شمال به شهرستان های ميبد و اردكان، از خاور به شهرستان های اردكان و بافق، از باختر به استان اصفهان و از جنوب به شهرستان تفت، ابركوه و مهريز محدود می شود. انواع صنايع ماشيني سنگين و صنايع سبك و دستي در اين منطقه رواج دارد. زبانشناسان نيم زبانهاي (لهجههاي) جديد ايراني را به دو دسته باختري و خاوري تقسيم كردهاند. لهجه يزدي جزو نيمزبانهاي مركزي دسته باختري است كه در بخش باختري فلات ايران، تا حدود مرزهاي عراق رواج دارد.در بيشتر نيمزبانهاي مركزي از جمله لهجه شيرين يزدي، اثر آميختگي كمتري با زبان عربي ديده ميشود. زرتشتيان يزد به زبان نياكان خويش ـ زبان فارسي دري ـ سخن ميگويند. زبان زرتشتيان يزد به دليل پارهاي عوامل اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي آميختگي بسيار با زبان فارسي پيدا كرده، به طوري كه آهنگ ناتوان شدن و حتي، فراموش شدن آن روز به روز تندتر ميشود؛ ولي گونه زبان دري برخي از روستاهاي يزد از جمله روستاي «زينآباد» كه كمتر زير رخنه اين عوامل بوده، پاكتر و دست نخوردهتر از گونه دري شهرستان يزد باقي مانده است. فرش بافی، چاقو سازی، سبد بافی، سنگ تراشی، پارچه بافی، زيلو بافی، سراميك، سفال سازی، كرباس بافی، طلا و نقره كاری از مهمترين صنايع دستی يزد به شمار ميروند.شهرستان يزد از ديدنيهاي متعددي برخوردار است كه مجموعه امير چخماق، مسجد جامع كبير، زندان اسكندر، مجموعه حمام و بازارخان، خانه لاريها، بقعه دوازده امام، باغ دولتآباد، موزه آيينه و روشنايي، مجموعه تاريخي هشت، مسجد چهل محراب، مسجد يعقوبي، دخمه زرتشتيان، آب انبار شش بادگير، آتشكده زرتشتيان، مسجد ملا اسماعيل، خانقاه نعمتاللهي، خانه محمودي، بقعه سيد شمسالدين، مسجد ريگ، گنبد مصلي عتيق، بقعه شيخ احمد فهادان تنها برخي از آنها به شمار ميروند.
يزد سرزمين قنات ها نيز است. در سي كيلومتري جنوب باختري شهر يزد، در درهاي به عرض تقريبي يك و نيم كيلومتر، شش رشته قنات به نامهاي «وقفآباد»، «رييسالديني»،«ميرزايي»،«روشنآباد»، «نهر خيلي» و «خواجه غياث» حفر شده كه عمق مادر چاه آنها بين 28 تا 68 متر متفاوت است. آب اين قناتها به شهرستان يزد و آباديهاي «اهرستان»، «خيرآباد» و«عيشآباد»ميرسد. قنات ها نيز يكي از ديدني هاي مهم اين شهرستان را تشكيل ميدهند.
روستاي زارچ – يزد: منطقه تاريخي «زارچ» در شمال غربي يزد واقع شده و بنا به روايتي از جمله بناهاي«زالزر» است. در تاريخ آمده است كه امير مبارزالدين محمد و فرزندانش، مظفر آباد زارچ را احداث كردند. آبجوي زارچ در يزد معروف بوده و از آثار «ارسلان خاتون» همسر سلطان علاءالدوله كالنجار است. اين منطقهبزرگاني را نيز در خود پرورده است كه از جمله ميتوان به لسان الحق عبدالوهاب متخلص به محرم را نام برد كهديواني در مدح شهداي كربلا دارد.
آثار تاريخي زارچ عبارتند از: بقعه خواجه خضرالهآباد، دخمه و آب انباراله آباد، قلعه تاريخي و بزرگ زارچ،مسجد اميرالمومنين سرده زارچ، آسياب آبي و آب انبار شير سرچشمه.
روستاي بندرآباد – يزد: اين روستا در 37 كيلومتري شمال غرب يزد و 7 كيلومتري جاده يزد - نائين قرار دارد. و آب وهواي آن گرم و خشك است. اهميت تاريخي اين آبادي بيشتر مربوط به شخصيت شيخ تقي الدين داداعارفمشهور قرن هفتم هجري يزد است كه در بندرآباد خانقاه و مسجدي ساخته و آنجا را به عنوان مركزي براي پيروانخود درآورده بود.
اين عارف نامي در سال 700 در بندرآباد درگذشته و در خانقاه خود به خاك سپرده شده، ولي پس از چند روزجسد او را از آنجا به يزد انتقال دادهاند.اهم آثار تاريخي اين روستا عبارتند از: مسجد بندرآباد، مسجد جامع،امامزاده سيد حسين و بقعه و مقبره سلطان شاه فرزند شيخ تقي الدين دادا.
روستاي اشكذر – يزد: اين روستا در شمال غربي يزد واقع شده و آب و هواي گرمسيري معتدلي دارد.اشكذر در زمان اشكانيان توسط اشكينزال كه از ملوك طوايف بوده، ساخته شده است. در اشكذر نمونهاي ازتلاش و تكاپوي مردم كوير در مبارزه باشنهاي روان و ايجاد جنگلهاي تاق و گز ميتوان مشاهده كرد. آثارتاريخي اشكذر عبارتند از:
سرو كهن و قلعه فيروزآباد، آسياب اشكوذر، رباط، چاپارخانه و قلعه نيمساز همتآباد، خانقاه ميمونه، قلعه و مسجد جامععزآباد، امامزاده سيدحسن حاجي آباد، مسجدحاج رجبعلي، مسجدالرضا و قلعه اشكذر، عمارت باغ وزير حجت آباد، دارالشفاء، شهركهنهپشت، مسجد ريگ، قلعه و حمام قديمرضوانشهر، آب انبار پشت باغكاج، آبانبار حجتآباد، آتشكده جعفرآباد، قلعه حسنآباد، آبانبار عصرآباد،آبانبارهاي شير و عمارت سلطان بُندرآباد.
روستاي عزآباد(يزآباد) – يزد: اين روستا در 38 كيلومتري شمال غربي يزد و 8 كيلومتري غرب جاده يزد نائين قرار دارد وآب و هواي آن گرم و خشك است. بناي اوليه روستا به سلطان سنجر خوارزمشاهي منسوب است كه در سال590 هجري قمری در خطه يزد بر مسند فرمانروايي نشست و ده سال بعد اين روستا را بنا نهاد. مهمترين آثار تاريخياين روستا عبارتند از: قلعه بزرگ عزآباد و مسجد جامع كه از آثار دوران صفوي است.
موزه علوم طبيعي – يزد: مجموعه ساختمان موزه قصر آيينه با زيربناي 837 متر مربع در باغي مصفا به وسعت 8174 متر مربع قرار دارد. ساختمان موزه قبلا مهمانخانه خصوصي يكي از متمولان يزدي بوده است. اين ساختمانپس از انقلاب اسلامي به موزه اختصاص داده شد. در اين موزه مجموعههاي خطي، اسلحه، سكه، كتب، تمبر،قفل ،دهنه اسب (متعلق به هزاره دوم قبل از ميلاد) و نمونههايي از برنزهاي لرستان، آثار وقفي مرحوم سيدحسين حيدري (كلكسيونر يزدي) و اشياي ديگر به نمايش گذاشته شده است. اين موزه در خيابان كاشاني يزدي،مقابل پارك هفت تير يزد واقع شده است.
موزه قصر آيينه - يزد: اين موزه با تلاش پي گير جمعي از فرهنگيان يزد در مدت 2 سال افتتاح شد. اين موزه درسالني به وسعت هزار متر مربع در دبيرستان ايرانشهر يزد دائر شده و از چهار بخش گياهشناسي، زمينشناسي،جانورشناسي، آناتومي انساني و جانوري تشكيل يافته است.
كاروانسراها – يزد: كاروانسراهاي استان يزد عبارتند از: رباط ساغند در آبادي ساغند از بخش رباطات، كاروانسراي آبادي علي آباد، كاروانسراي حوض جعفر و كاروانسراي اللهآباد در بخش رباطات، رباط و برجارجنان در جاده عقدا به اردكان، رباط نارستان در 18 كيلومتري جنوب غربي عقدا، كاروانسراي ابوالمعالي درمحله بولمير يزد، كاروانسراي پنجهعلي در سر چهار سوق بازارخان و ديگر كاروانسراها كه در نقاط مختلفاستان پراكندهاند.
آتشكده ها – يزد: مكانهاي مذهبي زرتشتي عبارتند از: آتشكده يزد، پيرسبز در اردكان،درب مهر، درب كهن، درب مهرنوش و درب دستوران در يزد، پيرانگاه سروچم، پيرشاه و ورهرام ايزد درخرمشاه، پير مهريزاد در آبشاهي، پير نارستانه نزديك در بيد، پير بانو در روستاي زرجو عقدا، پير نارلي در جنوبيزد،گاهنبارخانه موبدان در كوچه دبستان دينياري.
قلعه هاي تاريخي – يزد: قلعههاي تاريخي استان عبارتند از: شواز در تفت، خورميز و سريزد در مهريز،بارجين و ركن آباد در ميبد، ابراهيم آباد، زارچ و غرآباد در رستاق، خويدك، كافر قلعه و فهرج دربافق و قلعهتاريخي ندوشن.
خانه هاي قديمي – يزد: خانههاي قديمي استان عبارتند از: خانه انصاري و نصيري در يزد، صولت و آقازادهدر ابركوه، كلاهدوز در رستاق، وحشي بافقي در بافق، اسعدي درندوشن.
مقبره ها و امامزاده ها – يزد: بقعهها و امامزادههاي متبرك استان عبارتند از: امامزاده سيد محمد در سهكيلومتري عقدا، امامزادههاي زيدبن موسي الكاظم، امامزاده سيدميرحسين، امام زاده شازده فاضل، بقعهزرنديان، بقعه سيد پنهون و بقعه شيخ داد در يزد، بقعههاي سيد خليل در محله دروازه مصلاي عتيق، امامزادهعبدالله بن موسي بن جعفر (ع) در بافق، آرامگاه پير چراغ در ميبد و آرامگاه شهداي فهرج.
خانقاه ها – يزد: خانقاههاي استان يزد عبارتند از: خانقاه شيخ تقي الدين دادا، خانقاه سرريك، خانقاه كوشكنو، خانقاه قطريان ،خانقاه شيخ محمد، خانقاه مجومرد، خانقاه ميبد، خانقاه تفت، خانقاه قهستان، خانقاه ابرقو،خانقاه عقدا، خانقاه شمسيه و خانقاه بيداخويد.
مساجد قديمي – يزد: از مسجدهاي قديمي استان يزد به موارد زير ميتوان اشاره كرد: مسجد اهرستان،مسجد جامع بهاباد، مسجد حاجي كامل و مسجد جامع اردكان، مسجد جامع فيروز آباد، مسجد آمندگلدرندوشن، مسجد جامع ابرقو، مسجد امام حسن، مسجد بزرگ پشت باغ و مسجد زاويه در يزد، مسجد جامعخرانق در بافق، مسجد جامع مروست و...
مدارس قديمي – يزد: مدرسه ابوالمعالي، مدرسه حسينيه، مدرسه دو منار، مدرسه قيام، مدرسه عبدالرحيم خانيا مدرسه نو، مدرسه كماليه، مدرسه ملااسمعيل، مدرسه امام خميني، ماركار، ضيائيه (زندان اسكندر) و مدرسه مصلي. از جمله ساير مدارس قديمي استان يزد هستند.
باغ هاي تاريخي – يزد: از ميان باغهاي استان يزد ميتوان به باغ مشير و كلاه فرنگي در رحمتآباد، باغ مرشد درمحله تل، باغ دكتر اولياء و محموديه در نعيم آباد، سرآسياب، گلكار و اكرمي در مهريز، باغ خان و علي نقي خاندر تفت اشاره كرد.
روستاهاي شگفت – يزد: روستاهاي نصرت آباد، ارجنان، بفروئيه، پاگنده، ترك آباد، گاپله، ميرزاحكيم، رنجيره، ركنآباد و فيروز آباد درشهرستان اردكان.
روستاهاي طرزجان، خورميزبالا، دره، خورميز پائين، خويدك، سريزد، فهرج، محمدآباد، مدوار، بغدادآباد،غرآباد، ميمونه، ابراهيمآباد، ندوشن و دربند و... در شهرستان يزد.
روستاهاي نير، سخويد، رودبزان، زينآباد، فراشاه، بورق، توران پشت، درهزرشك، دهشير، مانيچ و شواز درشهرستان تفت.
روستاهاي بهاباد و قطروم در شهرستان بافق، روستاي ميرك آباد و مزرعه شريف در شهرستان مهريز.
مکان های دیدنی و تاریخی - یزد:
شهرستان يزد از جاذبههاي متعدد طبيعي و تاريخي برخوردار است و مجموعهي آنها همراه با مردم خونگرم و مهربان يزد سفري به ياد ماندي را به مهمانان اين خطه از ايران زمين نويد ميدهد. برخي از مهمترين مكانهاي ديدني و تاريخي شهرستان يزد عبارتند از:
كويرهاي اطراف يزد
آتشكده يزد
آرامگاه دوازده امام (دوره سلجوقی)
آرامگاه سيد ركن الدين يامدرسه ركنيه (سده 8 هـ . ق)
آرامگاه شاه محمود
باغ دولت آباد
بنای مصلی ديگر يزد
پيرانگاها، مانند پيرن اركی : در جنوب يزد
دخمه زرتشتيان : كوی صفاييه
زيارتگاه درب مهرها
شهر اشك زر
شهر زارچ
گاهنبار خانه موبدان : يزد، كوچه دبستان دينياری
گنبد شيخ جنيد (543 هـ . ق)
گنبد عتيق (سده 8 هـ . ق)
مدرسه خانقاه يا آرامگاه سيد شمس الدين (167 هـ . ق)
مدرسه ضياييه (زندان اسكندر از 631 هـ . ق)
مدرسه كماليه (720 هـ . ق)
مدرسه و خانه حسينيان
مسجد جامع كبير (سده 6 هـ . ق)
مسجد جامع كنونی (دوره آل مظفر)
مسجد مير چقماق (سده 9 هـ . ق)
مسجد بندرآباد(معروف به خانقاه شيخ تقی الدين دادا، از آثار اواخر سده 8 هـ . ق)
صنايع و معادن - یزد:
يزد علاوه بر كارگاه های كوچك نساجی و شيرينی سازی، دارای كارخانه های توليدی بزرگ و كوچك پشم ريسی، پشم بافی، نخ بافی، فرآورده های نايلونی، ابريشم بافی، پتوبافی، تويلد فرش ماشينی و موكت، ميخ سازی، قند، بيسكويت، ملامين و پلاستيك، صنايع فلزی، توليد آرد، يخ سازی، نان ماشينی و دستمال كاغذی است.
کشاورزی و دام داری - یزد:
كشاورزی يزد به دليل بارش اندك به گونه كشت آبی است و رونق چندانی ندارد، تنها تلاش كشاورزان اين ناحيه است، كه با بهره گيری از كم ترين آب و خاك حاصل خيز، توانسته اند كشاورزی را در محدوده ای اندك به ديگر بخش های اقتصادی پيوند دهند. از مهم ترين فرآورده های كشاورزی يزد می توان گندم، جو، آفتاب گردان، نباتات علوفه ای، جاليز، زيره، گوجه فرنگی، بادمجان و سردرختی به ويژه انار، انجير و پسته را نام برد. دامپروری نيزبه روش سنتی و صنعتی رواج دارد، اما به دليل كمبود علوفه رونق زيادی ندارد. مردم آبادی های پيرامون شهر يزد، به پرورش گوسفند، بز، گاو و شتر می پردازند.
مشخصات جغرافيايي - یزد:
شهرستان يزد در مركز استان يزد، در دره ای خشك و پهناور بين كوه های شيركوه و خرانق، در 15 درجه و 53 دقيقه تا 40 درجه و 54 دقيقه درازای خاوری و46 درجه و 31 دقيقه تا 15 درجه و 32 دقيقه پهنای شمالی واقع شده است. اين شهرستان از سوی شمال به شهرستان های ميبد و اردكان، از خاور به شهرستان های اردكان و بافق، از باختر به استان اصفهان و از جنوب به شهرستان تفت، ابركوه و مهريز محدود می شود. ميانگين بلندی شهرستان يزد از سطح دريا 1200 متراست. آب و هوای اين شهرستان بيابانی و نيمه بيابانی با تابستان های گرم و خشك و زمستان های سرد و خشك بوده و باران ساليانه اندك است. هر چه از نقاط دشتی به كوه های پيرامون آن نزديك می شويم، زمستان ها سردتر و بارندگی بيش تر و تابستان ها معتدل تر می شود.
بر اساس سرشماری سال 1375جمعيت شهرستان يزد، 416569 نفر شامل 215850 نفر مرد و 200719 نفر زن بوده است. مردم يزد آريايی نژاد و از ايرانيان باستان هستند كه از آميختن با ساير نژادها مصون ماندهاند. زبان مردم يزد فارسی است، كه به لهجه شيرين محلی سخن می گويند. زرتشتيان شهر يزد نيز به زبان فارسی دری تكلم می كنند. مردم شهر يزد مسلمان و پيرو مذهب شيعه جعفری هستند. اقليت های مذهبی زرتشتی، كليمی و مسيحی نيز در اين منطقه زندگی می كنند. پيش از ورود مسلمانان به ايران، مردم استان يزد نيز مانند مردم ساير نقاط ايران زرتشتي بودند. با انقراض حكومت ساسانيان در نيمه نخست سده اول هـ.ق، مردم بيشتر نقاط ايران از جمله يزد نيز به دين اسلام گرويدند؛ ولي برخي از آنان با پرداخت جزيه، آيين خود را حفظ كردند و زرتشتي باقي ماندند. قريب به اتفاق مردم استان يزد، مسلمان و پيرو مذهب شيعه جعفري هستند. از اقليتهاي مذهبي كه در اين منطقه زندگي ميكنند، ميتوان از زرتشتيان، يهوديان و مسيحيان نام برد. يزدی ها مردمانی پاك انديش و سخت كوش بوده و عيدهای ملی و مذهبی چون جشن سده، نوروز، زادروز زرتشت و مهرگان برگزار می کنند.
مهم ترين راه های آسفالته اصلی به يزد عبارتند از :
- راه يزد – اردكان – نوگنبد، به درازای 130 كيلومتر
- راه يزد – مهريز – شمس، به درازای 110 كيلومتر
- راه يزد – تفت، به درازای 18 كيلومتر
- راه دهشير – ابركوه، به درازای 33 كيلومتر
وجه تسميه و پيشينه تاريخي - یزد:
یزد ازكهنترين مناطق ايران زمين است. يزدواژهاي باستاني است كه ريشه در «يشت yast »يا «يزت yazt» و «يسن yasn»به معناي ستايش، نيايش، پرستش، ايزد و ... دارد. يكياز فصول پنجگانه اوستا هم به يكي از اين نامها يعني «يشت» خوانده شده است. در پارهاي از متون قديمي، يزد را «دارالعباد» يا «دارالعباده» نيز گفتهاند.«احمد كاتب» مورخ يزدي قرن نهم هـ.ق نوشته است: «در سال 504 هـ.ق، ملكشاه سلجوقي حكومت يزد را به علاءالدوله كالنجار واگذار كرد و آن را دارالعباده ناميد.» در دوران هخامنشی و شايد بيش از آن «ايستاتيس» ناميده میشده که «هرفته» (فرافر) و «سريزد» كنونی، در 30 كيلومتری خاور شهر يزد بازمانده اين منطقه واقع شده اند. يزد، يعنی آفريننده خوبی ها، پاكی ها و شهر خداست. نام گذاری اين شهر با واژه «يزش» به معنای ستايش و نيايش در زبان پارسی ميانه و با واژه يزدان يا يزتان به معنی پاك، مقدس، فرخنده و همچنين به معنی ذات خدا در ارتباط است. يزد شهر بادگير ها و نگين كوير چندين سده پيش از آمدن اسكندر مقدونی به ايران، ناحيه ای آباد و از اهميت نظامی، راهداری و بازرگانی برخوردار بود. در دوران ساسانيان، استخر بزرگ ترين كوره فارس بود و ناحيه يزد، بزرگ ترين منطقه استخر به شمار می رفت. يزد، در زمان خلافت عثمان به دست مسلمانان افتاد. با روی كار آمدن صفاريان سيستان، يزد جزو قلمرو يعقوب ليث شد و در دوره آل بويه به دست فخرالدوله ديلمی افتاد.
از سال 536 تا 718 هـ . ق، اتابكان يزد يا آل وردان، خاندانی از امرای ديلمی از فرزندان وردان زور نام، كه خويشاوندان امرای اخير بنی كاكويه بوده اند، بر اين ناحيه حكومت می كردند. در زمان آل مظفر، حاكمان دوره تيموری و حكومت صفوی شهر يزد گسترش يافته و رو به آبادانی نهاد. سده های 7 تا 11 هـ . ق را دوران شكوفايی، آبادی و پر از جمعيت يزد خوانده اند. دورانی كه در آن، آثار زيبا، مسجدهای باشكوه، مدرسه های بزرگ ومعماری اصيل شهری پديد آمد. در دوره زنديه، كريم خان زند مدت ها در باغ دولت آباد اين شهر، كه از بناهای محمد تقی خان يزدی وهم زمان با شاهرخ ميرزای افشار بود، به سر برد. در يورش افغان ها به ايران، مردم دلاور و آزاده يزد به رهبری ميرزا عنايت سلطان، با آنان جنگيدند. محمود افغان در گشودن يزد ناكام ماند و سرانجام يزد را راها كرده و اصفهان را گشود. اشرف افغان پس از محمود، حدود 4 سال با عنايت سلطان و جنگجويان رشيد يزد جنگيد و با نيرنگ، بر او و يارانش پيروز شد و جز مومن خان و محمد تقی خان، همه را كشت. مومن خان، از سوی نادرشاه افشار به حكومت كرمان گمارده شد و محمد تقی خان و بازماندگانش تا اواخر دوران قاجار، گاه در سمت حاكم و گاه مستوفی يزد خدمت كردند.
اماکن مذهبی - یزد:
مسجد جامع كبير – يزد: اين بناي قديمي و بسيار فاخر مجموعهاي است از درخشندگي كاشيها، بلندي منارهها،زيبايي گچكاريها، دلبازي صحنها، آرامش فيروزهاي گنبد و بالاخره شبستان زمستاني كه هر يك عنصر وعاملي از عظمت، زيبايي و هنرمندي يادگار گرانقدر، ارجمند و هزار ساله يزد است. كتابخانه باشكوه وزيري دركنار اين مسجد قرار دارد و گنجينهاي نفيس از قرآنها و كتابهاي خطي است.
مسجد جامع طرزجان – يزد: مسجد روستاي طرزجان از لحاظ معماري از ديگر مسجدهاي استان متمايز است وبه لحاظ موقعيت كوهستاني، در ساختمان آن از تير و ستونهاي چوبين و سقف تخته پوش استفاده شده است.
مسجد مير چخماق(امير چخماق) – يزد: مسجد ميرچخماق كه به مسجد جامع نو معروف است در دوره صفوي بههمت امير جلال الدين چخماق شامي حاكم يزد از امرا و سرداران تيموري و مقرب درگاه شاهرخ و زن اوستي(بيبي) فاطمه خاتون احداث شده است. ساخت اين مسجد در سال 841 هجری قمری به پايان رسيد. در كرياس مسجد،سنگي نصب گرديده كه بر آن متن و قفنامهاي به خط نسخ نقر شده است. سر در شرقي مسجد كتيبهاي از كاشيمعرق به خط ثلث محمدالحكيم دارد. در پيرامون گنبد مسجد نيز كتيبهاي به خط كوفي تزئين شده است.
مسجد ملا اسمعيل – يزد: اين مسجد در جنوب ميدان بازارخان قرار دارد كه به دستور آخوندملااسمعيل عقدايي ازعلما و فقهاي قرن سيزدهم هجري ساخته شده است. ملا اسمعيل در سال 1222 هجری قمری زواياي كرياس طنبيهاي دوطرف گنبد و شبستان را تمام كرد و پس از وفاتش ميرزا سليمان طباطبائي در اتمام آن مسجد اهتمام ورزيد.پهناي دهنه ايوان مسجد 75/15 متر است و شبستان غربي آن 32 ستون دارد.
سنگ لوحههاي متعددي با خط نستعليق و نسخ در اطراف سر در وجود دارد. كتيبه دور گنبد به دست عليمحمد كاوه خطاط معاصر به رنگ آبي بر زمينه سفيد از گچ خطاطي شده است. در حال حاضر از اين مسجدبراي برگزاري نماز جمعه استفاده ميشود.
مسجد جامع فهرج – یزد: اين مسجد در 30 كيلومتري شرق يزد واقع شده است و تاريخ بناي آن به صدر اسلام بازميگردد. ستونهاي قطور و پوشش تاق آن از نوع بيزگهوارهاي است. فقط مناره گلي آن به دورههاي بعدي مربوطاست. با توجه به نقش آن در بيان هويت و اصالت هنر مسجدسازي در طي چهارده قرن، بدون شك يكي ازمواريث كم نظير فرهنگ و تمدن اسلامي است.
مسجد بندرآباد – يزد: اين مسجد در 36 كيلومتري يزد و در روستاي بندرآباد قرار دارد. ساختمان مسجد بهمسجدهاي قرن هشتم شباهت زيادي دارد، به اين معني كه صحن مسجد به شكل مربع و با طول و عرض يازدهمتر است كه در مشرق و مغرب آن دو ايوان سرتاسري به عرض نه متر ساخته شده است و انتهاي ايوانهاي آن ازدو طرف به گنبد جنوبي مسجد مرتبط ميشود. در كنار محراب اين مسجد، منبر سيزده پله بزرگي قرار دارد كهاطراف آن را با كاشيهاي فيروزهاي و لاجوردي معرق و كرهسازي زينت دادهاند.
خانقاه بندرآباد – رستاق – يزد: مجموعه سلطان بندر آباد در منطقه رستاق واقع شده است. عمدهترين عناصر متشكله مجموعه را خانقاه، مسجد جامع، حسينيه، آب انبار، برج ديدهباني و مقبرهاي تشكيل ميدهد كه مدفن عدهاي ازمشايخ سلسله دادايي است. سنگهاي متنوع قبور از ديدگاه هنر طراحي، خوشنويسي و حجاري از ارزشفراواني برخوردارند. در مسجد جامع اين مجموعه منبر بي نظيري وجود دارد كه از كاشي معرق با نقش گره،طرحهاي اسليمي و خطوط زيبا تزئين شده است.
خانقاه شيخ علي بنيامين – يزد: اين خانقاه در بيداخويد يزد واقع شده و بنايي مشتمل بر بقعه، خانقاه و مسجداست كه از آثار معتبر و ارزشمند منطقه به شمار ميرود. درون بقعه اين مجموعه سه قبر ديده ميشود كه يكي ازآنها به عارف نامدار شيخ علي بنيامين تعلق دارد. اين بنا به مناسبت كتيبه و ديگر آثار تاريخي و هنري حائزاهميت فرهنگي ميباشد. كتيبه چوبي سردر ورودي بقعه به خط نسخ، احداث بناي عمارت را در تاريخ 826 هجری قمری توسط جهان ترمش بازگو ميكند
امامزاده شاه علي – يزد: اين آرامگاه در بنافت يزد واقع شده است و مدفن رئيس محب علي بن رئيس غياثالدين بن رئيس محمود كوكي، ميباشد. براساس يك سنگ وقف، بناي امامزاده در 998 هجری قمری برپا بودهاست.
امامزاده ابوجعفر – يزد: مهمترين مزار مورد احترام مردم استان، آرامگاه امام زاده محمد بنعليبن عبيدا... بناحمد بن علي الغريني بن جعفر صادق عقيق است كه به امام زاده جعفر موسوم است. وي در سال 424 هجری قمری درگذشت و در كوچه حسينيان دفن شد. در طول سالها، تغيير ات و ترميمهاي مختلفي توسط افراد متعدد در اين بناصورت گرفته است.
بقعه دوازده امام – يزد: اين بقعه در سال 429 هجري قمری بنا شده است و نزديك حسينيه محله فهادان قرار دارد.براساس كتيبه موجود در آن اين بنا توسط ابومسعود بهشتي و ابويعقوب اسحق كه به روايتي از سرهنگاندستگاه حكومت علاءالدوله بودهاند، ساخته شده است.
بقعه سادات قل هوالله – يزد: اين بنا روبروي درِ غربي مسجد جامع يزد واقع شده است و در آن سنگ قبر مرمرينيبه ابعاد 28×48×182 و سنگ قبر سياهرنگي به ابعاد 28×48×152 به تاريخهاي قرن دهم هجري ديدهميشوند. كتيبهاي از آجر و به خط كوفي نيز بر بالاي سر درگاه ديده ميشود كه از آثار جديد است.
بقعه ستي فاطمه - يزد: بنايي يك اتاقي با گنبد شبكلاهي و پوشيده از كاشيهاي سبز رنگ است كه در كوچهايدر قسمت شمالي ميدان ميرچخماق واقع شده است. اين بقعه مدفن ستي (بي بي) فاطمه خاتون - متوفاي قرننهم هجري - زن امير چخماق مشهور است.
بقعه شاه سيد رضا – يزد: اين بقعه با گنبدي بلند در نزديك محله چهار منار قرار دارد. هر ضلع گنبد آن 25/9 متر وضخامت ديوارهاي آن 35/2 متر است. علت انتساب بقعه به شاه سيد رضا، احتمالاً به خاطر وجود سنگ قبرياز آن شاه سيد رضا نامي است در سال 955 هجري قمري فوت شده است. اين بنا از آثار قرن هشتم هجري استو طبعاً ارتباطي با شاه سيدرضا ندارد.
بقعه شيخ احمد فهادان – يزد: اين بنا بقاياي خانقاه، مسجد و بقعهاي است كه به شيخ احمد اسفنجردي مشهوراست و به شيخ احمد فهادان تعلق دارد. شيخ فخرالدين احمد و برادرش محمد از مردم اسفنجرد به پيشه شوماليمشغول بودهاند كه از موطن خود هجرت كرده و در محله فهادان يزد سكونت گزيده بودند. اين دو برادر عارفمورد احترام بسيار مردم بودند.
بقعه شيخ داوود – يزد: اين بقعه در روستاي نصرآباد يزد واقع شده است. روي قبر شيخ سنگي به ابعاد 83×45سانتيمتر با كتيبهاي به خط نسخ خوش اسم «داود بن شيخ ابراهيم بن محمد بن احمد المعلم الهفتادي» به چشم ميخورد. شيخ داود در سال 815 هجري قمري فوت كرده است. بنا به نوشته كتب تاريخي، شيخ داود از مريدانشيخ علي بنيمان بوده است.
مقبره شيخ زين العابدين علي خاموش – يزد: اين مقبره در روستاي ندوشن در 35 كيلومتري يزد قرار دارد. شيخعلي از عرفا و صوفيه قرن ششم بود كه به شهادت رسيد و مزارش زيارتگاه و محل نذورات شد. قديميترين اثرتاريخ دار آن، سنگي به اندازه 25×20 سانتي متر است كه اشعاري به خط نستعليق بر روي آن نقر شده است.صندوق چوبي مشبك روي مزار، تعدادي رحل وقف شده، قرآن خطي نفيس به خط نسخ مربوط به قرن هفتمهجري قمری، قنديلهاي مزار و... از آثار ديدني و جالب توجه اين بقعه هستند.
آثار تاریخی - یزد:
بازار يزد – يزد: اين مجموعه ستون فقرات شهر قديمي يزد را تشكيل ميدهد. قيصريه كه حد فاصل ميدان و مدرسهخان قرار دارد، از لحاظ معماري نسبت به ساير بازارها از انتظام فضايي بهتري برخوردار است و با دو در چوبيكه داراي ارزش هنري هستند، بسته ميشود. قديميترين بخش بازار يزد، بازار حاجي قنبر است كه از قرن نهمهجري به يادگار مانده و جزيي از مجموعه فرهنگي - تاريخي امير چخماق است.
قسمتهاي مختلف بازار يزدعبارت است از: بازار خان، بازار زرگري، بازار پنجه علي، بازار قيصريه، بازار عَلاقبندي، بازار كاشيگري، بازارچيتسازي، بازار ملااسمعيل، بازار افشار، بازار حاجي قنبر، بازار محمد علي خان، بازار جعفرخان، بازارصدري، بازار دروازه مهريز، بازار مسگري و بازار نخود بريزي.
آتشكده چكچكو – يزد: محلي است در كوههاي ميان اردكان و انجيره (در راه طبس) كه از يزد 48 كيلومتر فاصلهدارد. اين دليل نزول آب به صورت چك چك از كوههاي سنگي و بريده به «چكچكو» معروف شده است. در اينمحل تعدادي بناي مناسب و راحت براي ايام زيارت احداث شده است.
آتشكده درمهر – يزد: آتشكدههاي زردشتيان بنا بر مقام اهميت بر سه دسته است: آتش دادگاه كه در خانهها افروخته ميشود و مراسم تقديس ندارد. آتش دادگاه را موبدان بر پا ميدارند، اما افرادعادي نيز ميتوانند به خدمت آن بپردازند.آتش آدران (درب مهر)از آتش دادگاه برتر است و اختصاص به شهر و بلوكات داردآتش ورهرام بهرام اين آتش باير پيوسته افروخته بماند و به عموم مردم تعلق دارد و متشكل از 16 آتش استكه عبارتند از: رنگرز، پادشاه يا فرماندار، كوزهگر، آجر پز، درويش يا صاحبدل، زرگر، ضرابخانه، آهنگر، اسلحهساز، نانوا، تقطير، فرمانده ارتش، چوپان، پيشواي ديني ،برق آسمان، مرده سوزد.
آتشكده ورهرام(بهرام) – يزد: اين عمارت كه در فهرست آثار معماري معاصر يزد قرار دارد، به همت زردشتيان يزد وپارسيان هند در سال 1313 خورشيدي تحت نظارت و سرپرستي آقاي ارباب جمشيد امانت بنا شده است.ساختمان اصلي در وسط حياطي بزرگ بر بلندي قرار دارد و آتش در محفظهاي بلندتر از سطح زمين در اتاقينسبتاً وسيع و دور از تابش خورشيد قرار گرفته و اتاقهايي براي مراسم نيايش پيرامون آن طراحي شده است.اين آتشكده در كوچه آتشكده خيابان آيت الله كاشاني قرار دارد.
بادگيرها – يزد: يكي از شاخصترين نشانه هايي كه منظره عمومي شهرهاي استان يزد را از ديگر شهرهاي كشورمتمايز ميسازد، وجود بادگيرهاي متنوع آن است. بيشتر بادگيرها به فضاهاي مسكوني قديمي تعلق دارند. ازطرفي غالب آب انبارهاي درون شهري و برخي مساجد نيز داراي بادگير هستند. بادگيرها دستگاه تنفسي شهرمحسوب ميشوند. آنها برجهايي هستند كه با توجه به نحوه ساختمان ويژه، جريان طبيعي هوا را به داخلبناهاي مختلف هدايت ميكنند. بادگير، گذشته از عملكرد مفيد آن نمايانگر تشخص و منزلت اجتماعي صاحبآن نيز بوده است كه از طريق ارتفاع و نوع تزئينهاي آن شناخته ميشود.
ساباط ها – يزد: يكي از ويژگيهاي بارز محلههاي قديمي يزد و اكثر شهرهاي كويري ايران، كوچهها و گذرهاي سرپوشيده است كه به آنها «ساباط» گفته ميشود. هدف از طراحي و اجراي ساباطها اين بوده است كه انسان را ازگرما و از تابش تند خورشيد و بادهاي گرم موسمي در امان نگاه دارد. در برخي از كوچههاي بن بست كه ساباطدارند، به منظور افزايش امنيت ساكنان آن در قسمت ورودي، دري محكم موسوم به دربند كار گذاشته ميشدهاست. مثل دربند آقاييها، كوچه دكتر علايي و لَرد باجوردي .
محله هاي قديمي – يزد: درباره معماري خاص اقليمهاي گرم و خشك جهان، تحقيقات گسترده انجام گرفته و بافت وساخت معماري ويژه منطقه يزد، سهمي قابل ملاحظه از اين تحقيقات را به خود اختصاص داده است. گذشته ازجذابيت و زيبايي خاص اين معماري، تناسب آن با نيازها و شرايط اقليمي - فرهنگي مردم منطقه است. نمونهبارز اين معماري محله فهادان با يوزداران است. در مركز هر محله، معمولاً حمام، بازارچه آب انبار، مسجد،حسينيه، لرد، كارگاههاي كوچك، جوي آب قرار دارد. محلهها همچنين با نوع معيشت مردم هويت پيدا ميكنند.به عنوان مثال، بيشتر مسگرها در محله پشت باغ، بنايان در محله تل و محله خرمشاه و... ساكن بودهاند.
از ديگر محلههاي مهم يزد ميتوان به محله سرجمع، محله يعقوبي، محله سردوراه، محله باجوردي، محلهميرقطب، محله ميدانشاه، محله چهار منار، محله دومنار، محله شش بادگيري و... اشاره كرد.
ميدان قيام(شاه سابق) – يزد: اين ميدان و نام آن يادگاري از زمان حكومت حاج علينقي خان (1214 - 1219) پسرمحمد تقي خان است. در يكي از صفههاي اين ميدان و در مدرسه قديمي كنار آن، قطعه سنگي منقور حاوي اشعار ذبيحي شاعر قرن 12 موجود است.
ميدان مير چخماق(اميرچخماق) – يزد: اين ميدان توسط امير چخماق شامي و همسرش ستي فاطمه خاتون در قرننهم هجري بنا شده است. بازار حاجي قنبر در شرق ميدان از بناهاي نظام الدين حاجي قنبر جهانشاهي است.مسجد و تكيه معروف ميرچخماق نيز در شمال ميدان واقع شده است.
ميدان خان – يزد: اين ميدان مجموعهاي است كه محمد تقيخان با طرح هماهنگ آن را به وجود آورد. درچهارسوي ميدان دكانهايي قرار دارد. مدرسه شفيعيه نيز در زاويه شمال شرقي آن واقع شده است. اين ميدانراهي به قيصريه و راهي به مسجد ريگ دارد.
ميدان وقت و ساعت – یزد: اين ميدان قديمي از آثار قرن هشتم هجري است. از بناهاي اطراف آن به مدرسه سيدركن الدين و يك آب انبار قديمي ميتوان اشاره كرد. در اين ميدان يك دستگاه نجومي و رصدي موسوم بهموقوفات و ساعت (725 هجري قمري) قرار داشته كه درزمان خود از دستگاههاي مهم علمي بوده و نام ميدان ازاين دستگاه گرفته شده است.
مدرسه خان – يزد: اين بنا مركب از دو مدرسه بزرگ و كوچك است. مدرسه كوچك را محمد تقي خان بنميرزامحمد باقر بافقي كه به خان بزرگ شهرت داشت و سر سلسله خاندان مشهور «خوانين يزد» بود بنا كردهاست و مدرسه بزرگ را علينقي خان پسرمحمد تقيخان بنانهاده است. مدرسه خان خارج از حصار شهر يزد قراردارد.
مدرسه شهاب الدين قاسم طراز – يزد: اين مدرسه از آثار قرن هشتم هجري است كه توسط شهاب الدين قاسم طرازبنا شده است. از آثار قديم اين مدرسه معروف، تنها سر در شمالي آن باقي مانده است در جاي قبلي مدرسه، يكمسجد جديد ساخته شده است. اين بنا شش كتيبه قديمي دارد.
رباط هاي راه هاي اصفهان يزد – یزد: از ابرقو به سوي اسفندارون (از توابع اصفهان) در جاده قديمي كاروان رو آثار دورباط كهنه هنوز وجود دارد. رباط اول در 30 كيلومتري آبادي تيزك و 42 كيلومتري شهر ابرقو واقع شده است.رباط دوم كه به شاهنشين معروف است به فاصله شش كيلومتر از رباط اول قرار گرفته است.
رباط زين الدين – يزد: اين رباط در60 كيلومتري جاده فعلي يزد - كرمان واقع شده و تاريخ احداثآن همزمان با مجموعه گنجعليخان كرمان است. كاروانسرا طرحي مدور دارد كه پنج برج پيوسته آن را حفاظتميكنند و يكي از نمونههاي نادر در ميان كاروانسراهاي كشور است. فضاي داخلي بنا در سالهاي اخير مرمت شده است.
باغ دولت آباد – يزد: اين باغ مجموعهاي از ساختمانهاي متفاوت است كه در زمان محمد تقي خان(دوره زنديه) طراحي و ساخته شد. و محل اقامت خان و دستگاه حكومتي وي بوده است. بادگير باغ دولت آبادبا 33 متر بلندي از سطح زمين، شاهكار مهندسي و نشانه نبوغ و توانمندي فكر و هنر معماران يزدي است.مهمترين امتياز طراحي عمارت، سعي معمار در انتخاب زوايايي هوشمندانه براي ارائه بهترين ديد و منظر بهداخل بنا است. باغ دولتآباد به لحاظ هنر بستان پيرايي، فن توزيع آب و غناي طراحي معماري از مجموعههايديدني كشور محسوب ميشود و به همين دليل در فهرست آثار تاريخي به ثبت رسيده است.
خانه حاج كاظم رسوليان – يزد: اين خانه كه بيش از يك قرن از عمر آن ميگذرد، در محله سهل بنعلي يزد واقعشده است. اين خانه كه يكي از خانههاي ارزشمند يزدي است در سال 1368 خورشیدی به صورت وقف در اختيار دانشگاه يزد قرار گرفت و پس از مرمت، به پايگاه اوليه دانشكده معماري و شهر سازي يزد تبديل شد. هم اكنونبخشهاي متنوع اين خانه قديمي به فضاهاي آموزشي تبديل شده و با خريداري واحدهاي مسكوني همجوارآن كه هر كدام نيز واجد ارزش معماري هستند، مجموعه فرهنگي، تاريخي و آموزشي ممتازي را بوجودآوردهاند كه در سطح كشور شاخص و كم نظير است.
خانه لاري ها – يزد: اين خانه در سال 1286 هجری قمري ساخته شد است. مالك آن حاجي محمد ابراهيم لاري بودهاست. از اين خانه در گذشته به عنوان خانقاه نعمت الهيها استفاده ميشد. درها، پنجرهها، ارسيها و اتاقهايآينه كاري و نقاشي شده آن يكي از نمونههاي زيبا و عالي خانههاي اعياني قرن سيزدهم يزد است.
خانه ملك التجار – يزد: اين خانه نمونه در حدود 120 سال قبل دريكي از بازارهاي مهم شهر يزد ساخته شده و بهملك التجار تعلق داشته است. اين خانه را جد ملك التجار موسوم به حاج علي عسگر شيرازي ساخته است.نقاشيهاي اتاقهاي اين خانه كار يك نقاش شيرازي است كه از حيث اسلوب، كاملاً با نقاشيهاي عمارتنارنجستان شيراز همسان است.
خانه عرب ها – يزد: اين مجموعه از دو خانه بزرگ و كوچك در «سرقدمگاه» محله فهادان، نزديك مسجد چهلمحراب واقع شده و به حاجي ميرزااحمدعرب تعلق دارد. خانه كوچك اين مجموعه را استاد علي اكبر فرزندمرحوم استاد باقر در سال 1298 هجري قمری ساخته است.
يخچال ها – يزد: يخچالهاي قديمي، نمونههاي بسيار جالب ساخت و سازي هستند كه براي ذخيرهسازي يخ احداث ميشدهاند.يخچالها از چهار بخش عمده يخدان، گنبد، ديوار اصلي و حوضچه تشكيل شدهاند. در ايام زمستان كه آب بهحد كافي وجود داشت، آب به درون حوضچه رها ميشده و شب هنگام، با توجه به برودت هوا يخ ميزدهاست.
ديواري بلند در طول استخر قرار داشته است كه مانع تابش خورشيد به يخها ميشده و شرايطي را بهوجود ميآورده تا لايههاي يخ در شبهاي پياپي اضافه شوند. سپس يخها را ميشكستند و به داخل يخدان كهدر زمين قرار داشت منتقل ميكردند و در تابستان استفاده ميكردند.
آسياب ها – يزد: معمولاً در كنار آباديها بر سر راه قنات، هرجا كه پستي و بلندي اجازه ميداده از انرژي پاك و ارزان آببراي چرخش سنگ آسياب استفاده ميشده است. عمدهترين قسمت آسياب، تنوره آن است كه به صورتمخروطي ناقص و وارونه طراحي و ساخته ميشد، به گونهاي كه آب ذخيره شده در آن، از روزني كوچك بافشارزياد، پرههاي سنگ آسياب را به حركت در ميآورد.
فضاي اصلي آسيابها در دل زمين جاي دارد و بخش نمايانآن اندك است و به نورگيرها و ورودي خلاصه ميشود. از ميان آسيابهاي معروف استان به مجموعهآسيابهاي سنگ سياه،كچلگ، دهآباد، بيده، باغستان، اميري و بفروئيه (در ميبد)، مذوار، مهريز، تفت، اسلاميه،(فراشاه) و اشكذر ميتوان اشاره كرد.
آب انبارهاي قديمي – يزد: موقعيت طبيعي و اقليمي و گستردگي كويرهاي يزد، زمينهساز توسعه انواع آب انبارها در سطح استان بوده است.در حال حاضر تعداد اين آبانبارها نزديك به 100 واحد است كه معمولاً در مركز محلههاي شهرها ساختهشدهاند و شامل چهار عنصر اصلي خزينه، گنبد، پاشير و بادگير ميباشند. خزينه به خاطر تسلط آب قنات وپايين ماندن دماي آب، به شكل استوانه دردل زمين ايجاد شده است.
گنبد به شكل نيمكره روي خزينه ساختهميشد تا آب را از آلودگيهاي محيطي حفظ كند و آن را خنك نگه دارد. پاشير راهرويي پلكاني براي برداشتنآب از خزينه و بادگير نيز وسيلهاي براي هدايت جريان هوا به درون آبانبار براي جلوگيري از فاسد شدن آببوده است.
آب انبارهاي مهم استان يزد عبارتند از: آبانبار سيد و صحرا، شش بادگير، مسعودي، حاج علياكبري، خواجه،گلشن، رستم، گيو، كلاهدوزها، ملك التجار و ميرزا شفيع در يزد، حسن آباد در ميبد، جاده ده بالا و برالنسويه درتفت و آبانبار كشتخوان در رستاق.
جغرافیای طبیعی - یزد:
جاذبه هاي كويري - استان يزد: در ميان منابع متنوع جهانگردي در ايران، كوير از جاذبهاي خاص برخوردار است. گشت و گذاردر ميان فضاهاي وسيعي كه نگاه را تا دور دست ميكشاند، غافلگير شدن در چشمانداز شنهاي روان و شورهزارهاي خشك و سوزان، ابنيه تاريخي، سايه تك آباديها، بناهاي آجري رنگ، ساختمانهاي ساده و خشن،كاروانسراها و رباطهاي قديمي براي هر جهانگردي جذاب و ديدني است.
جاذبههاي كويري در استان يزد ازطريق دو محور مورد توجه قرار گرفته است: اول محور يزد به بافق كه با گذر از مسجد كهن فهرج در حاشيه كويرتا بافق ادامه مييابد. در طول راه، جنگلهاي گز، زيبايي و جذابيت خاصي به اين مسير بخشيده است. پاركبسيار زيباي آهنشهر نيز با 20 هكتار وسعت در انتهاي مسير بافق خودنمايي ميكند.
مسير ديگر، محور يزد، خرانق، بياضه تاخور بيابانك است كه سرشار از تپههاي گنبدي شكل شني پوشيده ازتاق و بوتههاي صحرايي و كويري است. در سراسر اين مسير، رباطهايي زيبا و متعدد با پنجرههايي قوسي ومعماري شگفتانگيز قرار دارند كه از آن جمله به قلعه نظامي بياضه در كنار باغهاي زيباي آباديِخور بيابانكميتوان اشاره كرد. از ديدنيهاي ديگر اين محل، درخت زيتون است كه عمر آن به بيش از يك هزار سالميرسد.
مناطق كويري استان يزد را ميتوان به نواحي زير تقسيم كرد
كوير اردكان (سيان كوه) كه، بين دو كوه منفرد «هوش» به ارتفاع 1939 متر در جنوب و «سياهكوه» به ارتفاع2050 متر در شمال قرار دارد
كوير ابرقو كه به شكل دايره بين دو رشته كوه قرار گرفته و به فاصله كمي از آن كوير تاغستان واقع شدهاست.
كوير درانجير كه با 1500 كيلومتر مربع مساحت در شرق استان يزد قرار گرفته است
كوير هرات و مروست با مساحت تقريبي 500 كيلومتر مربع و نسبتاً مرطوب. كوير بهشت آباد بين انار و رفسنجان با جهت شمال غربي به جنوب شرقي. كوير بهادران در جنوب شرق مهريز، با جهت شمال غربي به جنوب شرقي. كويرهاي ساغند، حاجيآباد و زرينآباد.
ارتفاعات – يزد: ارتفاعات شيركوه با 4000 متر ارتفاع، مكاني مناسب براي ورزش كوهنوردي است. اقامتگاهي نيز درارتفاع 3500 متري قله احداث شده كه فاصله آن تا قله 5/1 ساعت است. از ابتداي مسير تا اقامتگاه 5/3 ساعتراه است. براي صعود به قله شيركوه چندين مسير، ساده و سخت وجود دارد كه به تناسب توانايي گروهكوهنوردي، ميتوان از آنها استفاده كرد. كوههاي برف خانه، طرزجان و چك چك نيز مورد استفاده كوهنوردانقرار ميگيرد.
غارهاي طبيعي و تاريخي – يزد: غارها داراي طبيعت بسيار زيبايي هستند و به همين دليل همواره يكي از مراكز جلب جهانگردان،پژوهشگران و غارنوردان محسوب ميشوند. غارهاي استان يزد عبارتند از:
غار چك، غار ابركوه و غار علادرابركوه، غار هامانه در هامانه خرانق، غار اسلاميه فراشاه و غار باد معصوم در اسلاميه، غارنباتي درندوشن، غاراشكفت در عقدا، غار چهارتاقي در يزد، غار ايوب در دهج، غار درهزنجير و دهكفتر در يزد و غار هشتاد در مهريز.
مناطق حيات وحش حفاظت شده – يزد: استان يزد به لحاظ موقعيت جغرافيايي و طبيعي از نظر تنوع حيات وحش بسيار جالب توجه است. مناطقحفاظت شده "كالمند"و "بهادران" به وسعت 250 هزار هكتار و منطقه حفاظت شده "كوه بافق و آريز" به وسعت100 هزار هكتار به سبب اين كه در حاشيه كوير قرار گرفتهاند، از تنوع گياهي و جانوري مناطق كويري برخوردارهستند.
ويژگيهاي حوزه كالمند و بهادران از نظر اقليمي و پوشش گياهي، امكان زيست و زاد و ولد وحوش وپرندگان گوناگوني را به وجود آورده است. از بارزترين نمونههاي حمايت شده وحوش منطقه ميتوان به آهو(غزال ايراني)، جبير و هوبره اشاره كرد. آهوي ايراني، جبير، كل، بز، قوچ و ميش، پلنگ، كفتار، انواع روباه، گرگو خرگوش از مهمترين گونههاي جانوري منطقه به شمار ميروند. كبك، تيهو، باقرقره، زاغ بور و انواع عقاب ازگونههاي پرندگان استان هستند. مهمترين كانون تمركز قوچ و ميش و جبير، منطقه تپه ماهورهاي سرخ رنگرودخانه لاغره است. اين منطقه انواع خزندگان مناطق كويري را در خود جاي داده است كه از جمله آنها ميتواناز لاك پشت، بزمجه، مارهاي سمي، افعي و مار جعفري نام برد.
چشمه غربالبيز – يزد: اين چشمه در 40 كيلومتري يزد واقع شده و به صورت يك فرورفتگي طبيعي است كه دراوائل بهار به يك درياچه طبيعي تبديل ميشود. در سالهاي پرآبي در اين درياچه امكان قايقراني تفريحي وجوددارد.
دره ها و مناطق ييلاقي – يزد: عمدهترين و شايد تنها كانونهاي طبيعي و ديدني استان، دامنههاي شيركوه اعم از پيشكوه، ميانكوه و پشتكوهاست. درههاي سرسبز و زيباي منشاد، بنادك سادات (بنافت)، طرزجان، دهبالا، باقيآباد، فخرآباد و ثانيآباد درميانكوه و درههاي سانيچ، بردستان، بنادك ديزره، سخويد، شواز، بيداخويد، نصرآباد، مزرعه آخوند، عليآباد،شاهآباد، شريفآباد، صادقآباد در پشتكوه به دليل برخورداري از آب و هواي خنك در تابستانهاي گرم، ييلاقسنتي مردم بومي محسوب ميشوند و هر ساله در فصل تابستان هزاران خانواده يزدي را پذيرائي ميكنند.