جيرفت: 

شهرستان‌ جيرفت‌ در فاصله‌ 1375 كيلومتري‌ تهران‌ ، بين‌ دو رودخانه‌ در دشت‌ وسيعي‌ در دامنه‌ جنوبي ‌رشته‌ كوه‌ بارز قرار گرفته‌ است. ‌ آب‌ و هواي‌ آن‌ در نواحي‌ مرتفع‌ سرد و در قسمت‌هاي‌ پست‌ گرم‌ است‌. خرابه‌هاي ‌شهر قديمي‌ جيرفت‌ در يك‌ كيلومتري‌ جيرفت‌ فعلي‌ (سبزواران‌) قرار دارد. بناي‌ اين‌ شهر را به‌ عهد دقيانوس ‌نسبت‌ داده‌اند.

شهرستان جيرفت يكی از شهرستان های استان كرمان است كه از شمال به كرمان، از خاور به بم، از جنوب به كهنوج و از باختر به بافت محدود مي‌شود. به عقيده مورخين و جهانگردان شهر قديمي جيرفت در اثر سيل نابود شده است. خرابه های شهرقديمی جيرفت را که به عهد دقيانوس نسبت داده اند، در يك كيلومتری جيرفت فعلی (سبزواران) قرار داشته و از اين خرابه ها سكه و آثار عتيقه بسيار به دست آمده است. جيرفت از دو كلمه ‹‹جير›› به معنی پست و پايين و ‹‹افت›› به معنی افتاده تشكيل شده که به طور كلی به معنای ‹‹جلگه پست آبرفتی›› می باشد. اين سرزمين ديرپای كهن به علت درختان سر به فلك كشيده و انواع محصولات گرمسيری و سردسيری به ‹‹هند كوچك›› معروف شده است. نام جيرفت در سال 35 هـ . ق برای اولين بار به دليل تصرف آن توسط مجاشع بن مسعود در تاريخ ثبت و از آن به بعد نيز از آن شهر نام برده شده است. ابن حوقل درقرن چهارم هجری از جيرفت به نام شهری بزرگ كه سه فرسخ درازای آن بوده و يكی از مراكز مهم خراسان و سيستان محسوب می شده و محصولات نواحی گرمسيری و سردسيری در آن به عمل می آمده ياد كرده است. بنا به گفته مقدسی جيرفت از استخر بزرگ تر بوده و خانه های آن را از خشت با پايه های سنگی بنا كرده بودند. به استناد گفته ياقوت حموی، جيرفت ‹‹جرودس›› نام داشته است. جيرفت قبل از حمله مغول يكی از شهرهای آباد و ثروتمند جهان اسلام بود. شاه راهی كه از خليج فارس و بندر هرمز عبور می كرد و راهی كه از هندوستان و از طريق جالق امتداد می يافت درجيرفت به هم متصل می شد. كالاهای تجارتی كه از هندوستان به ايران صادر می شد از جيرفت به ساير شهرهای ايران توزيع می گرديد. ماركوپولو تاجر و سياح ونيزی از اين شهر به نام ‹‹كامادای›› ياد كرده است. ظاهرا در زمان عبور وی اين شهر به كلی ويران شده بود.

مركز شهرستان جيرفت از نظر جغرافيايی در 57 درجه و 44 دقيقه‌ی درازای خاوری و 28 درجه و 40 دقيقه‌ی پهنای شمالی و ارتفاع 685 متری از سطح دريا قرار دارد.منطقه جيرفت دارای آب و هوای گرم و مرطوب و در نواحی كوهستانی جبال بارز و ساردوييه هوا معتدل و سرد است.

كشاورزی و باغ‌داری در دره ها و زمين های پست اين شهرستان رواج داشته و آب كشاورزی آن از رودخانه و چاه های ژرف تامين می شود. محصولات كشاورزی و باغ‌داری اين شهرستان گندم، جو، عدس، ماش، لوبيا، صيفی جات، پنبه، تره بار، قيسی، زردآلو، گردو، هلو، انگور و انجير می باشند. از محصولات كشاورزی مناطق گرمسيری می توان انواع مركبات، خرما، گز، كهور، كنار(سدر)، جگ و اسكمبيل را نام برد. دام‌داری به علت وجود طوايف كوچ نشين از مشاغل اصلی مردم اين منطقه به شمار مي‌آيد. مهم‌ترين صنايع دستي كنوني شهرستان جيرفت قالي و گليم بافي است كه بيش‌تر در ميان ايلات و عشاير رواج دارد. بهترين نوع قالي جبال بارز قالي‌هاي امگز و گاوكان هستند كه طرحي مخصوص دارند و بيش تر در اندازه هاي 2×3 بافته مي‌شوند. هم‌چنين قالي هاي اسفندقه و سارودوييه در نوع خود از لحاظ طرح و نقش معروفند و مخصوصا قالي اسفندقه در اندازه هاي مختلف شهرت خاصي دارد. بافت گليم هايي با طرح معروف ابرو باد و شمل عنابي در سال‌هاي گذشته رواج بيش تري داشت اما اكنون كم‌تر بافته مي‌شود در صورتي‌كه صادرات گليم مي تواند نقش مهمي در كسب درآمد توليدكنندگان آن داشته باشد.  

روستاي‌ دوساري‌ - جيرفت:  اين‌ روستا در جاده‌ جيرفت‌ به‌ كهنوج‌ واقع‌ شده‌ است‌. باغات‌ مركبات‌ و نخل‌هاي‌ خرما ، زيبايي‌ خاصي‌ به‌ اين‌ روستا بخشيده‌ است‌. در ايام‌ اسفند و فروردين‌ عطر رايحه‌ بهار نارنج‌ و پرتقال‌ ازگوشه‌ و كنار، به‌ مشام‌ مي‌رسد و زيبايي‌ آن‌ را دوچندان‌ مي‌كند. در شمال‌ اين‌ روستا آب‌ طبيعي‌ گوارايي‌ بنام‌ بندري‌ جريان‌ دارد كه‌ از لابلاي‌ صخره‌ها مي‌جوشد و به‌ اين‌ منطقه‌ زندگي‌ و طراوت‌ مي‌بخشد.   

‌ييلاقات‌ اسفندقه‌ ، جيرفت‌ - بافت: ناحيه‌ خوش‌ آب‌ و هواي‌ اسفندقه‌ در 72 كيلومتري‌ جيرفت‌ و بافت‌ قرار گرفته‌است‌. اسفندقه‌ به‌ معني‌ جايگاه‌ رويش‌ اسفند است‌ و لذا بوته‌هاي‌ اسفند آن‌ نيز معروف‌ است‌. اسفندقه‌ يك‌ بناي ‌با ارزش‌ تاريخي‌ بنام‌ مقبره‌ ميرحيدر يا گورخانه‌ دارد كه‌ از دوره‌ صفوي‌ به‌ يادگار مانده‌ است‌. آب‌ معدني‌ آن‌ به‌ آب‌ بادگشيكي‌ معروف‌ است‌ و براي‌ امراض‌ پوستي‌ و مفصلي‌ مورد استفاده‌ مردم‌ قرار مي‌گيرد. 

آثار تاریخی - جیرفت: 

قلعه سموران - جيرفت:  اين‌ قلعه‌ از سنگ‌هاي‌ مرمر متمايل‌ به‌ قرمز ساخته‌ شده‌ و در شرق‌ شهر جيرفت‌ بر فرازكوهي‌ قرار دارد. ديواره‌ بالاي‌ كوه‌ كه‌ حدود هزار متر مربع‌ مي‌باشد از صخره‌ها و پرتگاه‌هاي‌ طبيعي‌ تشكيل‌ شده‌ است‌. در قسمت‌هايي‌ كه‌ امكان‌ نفوذ دشمن‌ مي‌رفته‌ ، ديواري‌ بلند شامل‌ دو دروازه‌ در ضلع‌ شمالي‌ و ضلع ‌جنوبي‌ با 12 برج‌ ديده‌باني‌ احداث‌ شده‌ است‌. در ارتفاع‌ 200 متري‌ بالاي‌ قلعه‌ ، ديوار سنگي‌ ديگري‌ با ملاط‌ آهك‌ وجود دارد كه‌ دورتادور قلعه‌ احداث‌ شده‌ است‌. كناره‌ دروني‌ اين‌ ديواره‌ محل‌ نگهداري‌ اسب‌ها بوده‌ است. چاه‌ نسبتاً عميق‌ قلعه‌ با گذشت‌ قرن‌هاي‌ متمادي‌ هنوز عمق‌ خود را حفظ‌ كرده‌ و طرز سنگ‌ چيني‌ كناره‌هاي‌ آن‌بسيار جالب‌ توجه‌ است‌. بالاي‌ قلعه‌ دو حوض‌ قرار دارد كه‌ آب‌ باران‌ را جمع‌ مي‌كرده‌ است‌. ديواره‌ آجري‌ حوض ‌با روكش‌ ظريفي‌ از ماسه‌ و آهك‌ پوشيده‌ شده‌ است‌. ساختمان‌ قلعه‌ سموران‌ به‌ قرون‌ قبل‌ از اسلام‌ تعلق‌ دارد. ولي‌ در قرون‌ اوليه‌ اسلامي‌ بازسازي‌ شده‌ و در دوران‌ حكومت‌ سلجوقيان‌ نيز قلعه‌ مشهوري‌ بوده‌ است. 

آرامگاه‌ امير حيدر - جيرفت:  اين‌ بنا در دولت‌آباد اسفندقه‌ واقع‌ شده‌ و به‌ دوره‌ صفوي‌ مربوط‌ است‌. اين‌ آرامگاه ‌داراي‌ گنبد دو پوشه ‌، ايوان‌هاي‌ دو طبقه‌ ، چند طاقنما و چند راهرو است‌. نقشه‌ بنا از داخل‌ چهار ضلعي‌ است‌ كه‌ در بالا آنرا به‌ هشت‌ ضلع‌ و هشت‌ طاقنما تبديل‌ نموده‌اند. مطالب‌ و يادبودهاي‌ متعددي‌ در داخل‌ بنا با خطوط ‌نستعليق‌ و نسخ‌ عالي‌ نوشته‌ شده‌ كه‌ تاريخ‌ آنها بين‌ سال‌هاي‌  1002، 1012و1082  هجري قمري است ‌. در داخل‌ مقبره ‌چند سنگ‌ قبر مرمر بسيار زيبا ديده‌ مي‌شود. اين‌ آرامگاه‌ تزئينات‌ گچبري‌ و نقوش‌ هندي‌ شاخ‌ و برگ‌ و اسليمي‌ با نقش‌ شاه‌ عباسي‌ دارد. اين‌ بنا در فهرست‌ آثار تاريخي‌ به‌ ثبت‌ رسيده‌ است. 

مقبره‌ ميرحيدر (گورخان‌) - جيرفت : اين‌ مقبره‌ يادگاري‌ از دوره‌ صفويه‌ است‌ كه‌ در اسفندقه‌ جيرفت‌ قرار دارد. بنا به‌ شكل‌ يك‌ گنبد و هشت‌ ايوان‌ رو به‌ بيرون‌ است‌. نقشه‌ گنبد آن‌ از داخل‌ چهار ضلعي‌ كه‌ در بالادست‌ به‌ هشت‌ طاقنما تبديل‌ شده‌ است‌. در داخل‌ گنبد سنگ‌ قبري‌ از نوع‌ مرمر وجود دارد. 

جغرافیای طبیعی - جیرفت: 

هليل رود - جيرفت: اين‌ رودخانه‌ به‌ طول‌ 387 كيلومتر از كوهستان‌ هزار در 96 كيلومتري‌ شمال‌ غربي‌ جيرفت‌ (دهستان‌ سرمشك‌) سرچشمه‌ مي‌گيرد و رو به‌ سوي‌ جنوب‌ غربي‌ سرازير مي‌شود و در مسير خود دهها روستارا پشت‌سر مي‌گذارد. هليل‌رود نه‌ تنها مهمترين‌ رود استان‌ كرمان‌ به‌ شمار مي‌آيد ، بلكه‌ حوضه‌ وسيعي‌ از دشت‌حاصلخيز جيرفت‌ را آبياري‌ مي‌كند و يكي‌ از پربركت‌ترين‌ رودهاي‌ ايران‌ محسوب‌ مي‌شود. رودخانه‌ هليل‌رود سرانجام‌ در 110 كيلومتري‌ جنوب‌ شرقي‌ كهنوج‌ به‌ حاشيه‌ غربي‌ هامون‌ جازموريان‌ مي‌ريزد.

‌كوه‌ سرمشك‌ - جيرفت: اين‌ كوه‌ با 4048 متر ارتفاع‌ در روستاي‌ سرمشك‌ جيرفت‌ قرار دارد و دومين‌ قله‌ ازكوههاي‌ هزار است‌ كه‌ سرچشمه‌ رودهاي‌ رودرو و هليل‌ رود مي‌باشد. قله‌ دندانه‌ هنزا با 3650 متر ارتفاع‌ ازارتفاعات‌ مهم‌ اين‌ كوه‌ است‌ كه‌ در جوار روستاي‌ هنزا قرار دارد.